Trong vàng nắng dã quỳ...

Mùa vàng dã quỳ Chư Đăng Ya. Ảnh: N.T

Cứ tháng Mười dương lịch, những nụ hoa tròn tròn như hạt nút bằng len bắt đầu lấp ló trên đọt cây. Rồi he hé, đến khi nở bừng lên thì hiện rõ từng cánh hoa với đường gân be bé, xếp vòng tròn quanh nhụy vàng cam, như một mặt trời bé con vàng rực trên màu lá xanh ngậy.

1. Đó là hoa dã quỳ! Bởi chúng là loài hoa không được trồng trọt, tưới tắm, chăm bẵm như đám lay-ơn, mào gà, vạn thọ… mà mọc hoang dã ngoài đất trống, cứ tự nhiên đâm chồi, mở cành khai lá và đơm bông rực rỡ mỗi khi đông về.

Ngày đó, đất nước mới vừa thống nhất, đời sống còn khó khăn. Ở trường, mỗi thứ Hai đầu tuần, học sinh trực nhật được phân công đem theo khăn lau bảng, khăn bàn và một bình hoa để trên bàn giáo viên. Cứ nhìn lên bình hoa ấy, là có thể thấy mùa đi qua. Mùa xuân thì rực rỡ các loài hoa, từ mào gà, vạn thọ, lay-ơn… mang đi từ vườn nhà; sau mùa hè nghỉ ngơi là đến mùa thu vàng hoa cúc.

Và mùa đông được nhắc đến với Ngày Hiến chương Nhà giáo 20/11 - năm 1982 đổi thành Ngày Nhà giáo Việt Nam, là tụi học trò nhỏ chúng tôi khỏi cần lo kiếm hoa, cứ đem bình đến lớp, đổ ít nước rồi chạy u ra bờ rào, vươn người hái mấy nhánh hoa dã quỳ vô cắm.

Ngôi trường cấp Một nho nhỏ bên đường quốc lộ xuyên qua vùng cát nóng, với hàng cột làm bằng những thanh ray xe lửa, mái lợp tranh săng dần xỉn màu theo mưa nắng, cứ chớm vào đông là lại vàng rộm màu hoa dã quỳ. Vàng như những tia nắng ấm trong mùa gió mưa; vàng từ trên bàn giáo viên đến giờ ra chơi sân trường ồn ã tiếng nô đùa…

Vậy đó, rồi thành kỷ niệm với thời gian. Bởi từ lâu rồi, bờ cây dã quỳ làm hàng rào ấy không hiểu sao lại biến mất một cách lặng lẽ và không bao giờ quay trở lại nữa.

2. Mang nguyên nỗi hoài niệm về loài hoa vàng thao thiết ấy, tôi ngược lên Tây Nguyên, để hòa cùng “Festival Cồng chiêng - Tuần lễ Hoa dã quỳ - Núi lửa Chư Đăng Ya” trong khuôn khổ Năm Du lịch quốc gia Gia Lai 2026 với chủ đề “Đại ngàn chạm biển xanh” vừa diễn ra những ngày đầu tháng Mười Một.

Xã Biển Hồ vàng ươm nắng, là tâm điểm của những hoạt động sôi nổi, với lễ hội hoa dã quỳ Chư Đăng Ya, phục dựng mừng nhà rông mới làng Ia Gri của đồng bào Jrai, ra mắt sản phẩm du lịch cộng đồng ở làng Ia Nung, lễ hội cồng chiêng cùng điệu xoang dìu dặt… Hàng đoàn, hàng đoàn người níu chân nhau ngược lên ngọn núi lửa Chư Đăng Ya, hòa trong sắc hoa dã quỳ vàng ngợp.

Chao ôi, không còn là những đóa hoa lẻ loi nơi bờ vườn trường quê tôi năm cũ, mà bạt ngàn, bao la những dã quỳ - xanh của lá và vàng của hoa - quanh co những lối đi và trải thảm khắp sườn đồi núi, rải nắng ấm cả vùng cao nguyên.

Ngợp trong hoa, cả người tôi như ngây ngất. Với nắng, với gió và với cả những câu chuyện từ đời thực đi vào truyền thuyết. Dã quỳ - tên khoa học là Tithonia diversifolia - được người Pháp du nhập vào Tây Nguyên của xứ Đông Dương hơn trăm năm trước, để làm chất hữu cơ cho những loài cây công nghiệp theo dấu chân thực dân đến vùng đất này như cao su, cà phê, trà…

Đất đỏ bazan hình thành từ núi lửa hàng triệu năm trước, bỗng trở thành nơi trú ngụ tốt tươi cho loài hoa Mặt trời - Hướng dương dại này. Chúng chịu đựng nắng gió, đợi chờ đến cuối mùa mưa, bỗng sắc hoa bừng lên trải khắp triền đồi.

Trong miên man vàng hoa dã quỳ, tôi chợt nghĩ, với người Tây Nguyên hùng tráng nhưng không kém phần lãng mạn ấy, một loài cây du nhập, đã được họ biến thành huyền thoại về tình yêu và sức sống mãnh liệt trong đời sống văn hóa đặc sắc của mình.

Như cái cách họ thần thánh hóa, tâm linh hóa mỗi cái cây, con vật, dòng suối, con sông… đến mặt trăng, mặt trời và các vì sao vào những câu chuyện cổ, rì rầm, âm vang bên bếp lửa nhà sàn, truyền từ đời này qua đời khác; hóa thân vào những bức tượng đường nét thô ráp và mạnh mẽ, vào tiếng cồng chiêng trầm hùng cùng điệu xoang uyển chuyển, vọng vang khắp núi rừng mùa lễ hội...

Cũng thật diệu kỳ, loài hoa hoang dại đó những năm gần đây bước vào đời sống hội hè, thu hút đông đảo bước chân từ khắp mọi miền đến với Tây Nguyên hùng vĩ.

3. Bước đi trên ngọn núi lửa Chư Đăng Ya cao ngút - theo người Jrai nghĩa là núi Gừng Dại - nơi hàng triệu năm trước đã từng phun trào nham thạch để hòa cùng những ngọn núi khác làm nên mảnh đất bazan màu mỡ, nhìn xuống Biển Hồ xanh thẳm, chợt nghĩ đến những biến thiên qua dòng chảy thời gian và thời cuộc.

Theo cố nghệ nhân Rơchom Jơn, trước đây, người dân Tây Nguyên lao động thực sự cực nhọc, vất vả chỉ có 9 tháng (tính từ tháng Ba đến tháng Mười Một dương lịch) và 3 tháng “thừa” - gọi là Blan Ningnông. Người Jrai có câu rằng “Dua păn blan ble ia hăc, ia hang/ Rownang Blang kơtang hoa hang klao blan”, nghĩa là “Chín tháng ra mồ hôi, lao động mệt nhọc/ Ba tháng nhàn rỗi vui hội thoải mái”. Vì thế, suốt 3 tháng này, diễn ra nhiều lễ hội, trong đó có 4 ngày hội lớn.

Thế nhưng, đó là chuyện của hàng chục, hàng trăm năm trước. Bây giờ, không chỉ chăm cây lúa hay săn bắn theo mùa, mà người dân nơi đây làm lụng quanh năm, từ lo chăm sóc, tưới tắm, thu hoạch vườn cà phê đến rừng cao su bạt ngàn; từ đồi chè đến rẫy lúa khô, ruộng lúa nước…

Lễ hội không còn là câu chuyện kéo dài từ ngày này sang tháng nọ, là câu chuyện của riêng mỗi làng quanh ngôi nhà rông hay ngoài rừng ma với lễ bỏ mả…, mà được tổ chức cho cộng đồng nhiều dân tộc, thôn làng.

Như hôm chúng tôi tìm đến làng KépDăp, xã Ia Ly - trước là xã Ia Phí, tỉnh Gia Lai, cách trung tâm Pleiku chừng 40km. Ai vô đội cồng chiêng và múa xoang của làng thì theo đoàn vượt hàng chục cây số tham gia “Festival Cồng chiêng - Tuần lễ Hoa dã quỳ - Núi lửa Chư Đăng Ya”, ai ở nhà thì vẫn tất bật phơi lúa, vô bao chất đống trong nhà, rồi bắt đầu vào vụ hái cà phê.

Chen lẫn giữa vườn cà phê, cao su ấy, là những căn nhà sàn của đồng bào Jrai, mái và tường lợp tôn bít bùng; thi thoảng thấp thoáng vài ngôi nhà sàn bằng gỗ, mái ngói. Ngay cả nhà rông của làng, cầu thang cũng đúc bằng bê tông, mái và tường thưng kín mít bằng tôn, nằm im lìm bên rìa làng, trên con đường nhỏ dẫn ra khu nhà mồ.

Trong khuôn viên khu nhà mồ của làng, một người phụ nữ đang phun thuốc làm sạch cỏ chung quanh những ngôi mộ. Chị là Rơchăm Jút, người làng KépDăp nhưng lấy chồng làng bên, hôm nay trở về để làm vệ sinh những ngôi nhà mồ, chuẩn bị cho ngày 2/11 là Lễ Các đẳng Linh hồn của người Công giáo.

Chị cho biết, gia đình chị làm lễ Pơ-thi cho những người trong gia đình hai năm rồi. Theo tục lệ, sau lễ bỏ mả, dựng tượng nhà mồ, người thân không chăm sóc mồ mả nữa. Nhưng là người theo đạo Công giáo, chị muốn làm vệ sinh nhà mồ cho sạch sẽ, để người thân ra thắp nhang, tưởng nhớ linh hồn người đã mất cho trọn đạo, dù đây không phải là lễ buộc.

Đi trong vàng hoa dã quỳ rực rỡ giữa nắng Tây Nguyên những ngày lễ hội, nhớ tới hàng rào vườn trường gần năm mươi năm trước, chợt nghĩ đến những đổi thay chẳng bao ngờ được…

Sắc hoa ngày ấy bỗng nôn nao, cuộn mãi trong lòng…