Trục Đồng Khởi, Lê Lợi ở TP.HCM thay đổi qua những công trình mới

Tác giả: Nguyễn Thị Hậu/NXB Tổng hợp TP.HCM

Đô thị Sài Gòn - TP.HCM - Khảo cổ học và bảo tồn di sản

Sách nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển đô thị Sài Gòn - TP.HCM qua các dấu tích khảo cổ, di tích, kiến trúc và không gian văn hóa; phân tích giá trị, thực trạng bảo tồn di sản.

Trục Đồng Khởi, Lê Lợi ở TP.HCM thay đổi qua những công trình mới

Trong hơn một thập niên đầu thế kỷ XXI, nhiều công trình mới xuất hiện trên trục Đồng Khởi, Lê Lợi, làm thay đổi diện mạo trung tâm TP.HCM.

+ Khu đất số 233 Đồng khởi

Đầu thập niên 2000, đây là khu đất trống thuộc quyền sử dụng của Tập đoàn Bảo Việt. Tòa nhà Bảo Việt xây dựng trên lô đất này trong gần 10 năm và hoàn thành vào năm 2012, có quy mô 2 tầng hầm và 13 tầng trên mặt đất, được sử dụng làm văn phòng cho thuê

+ Khu đất được giới hạn bởi các trục Lý Tự Trọng - Đồng khởi - Lê Thánh Tôn và lô đất số 72 Lê Thánh Tôn - 45A Lý Tự Trọng: Đầu thập niên 2000, đây là Công viên Chi Lăng với các quán cà phê và các hoạt động văn hóa ngoài trời. Từ năm 2010 trở thành công viên công cộng phía trước Trung tâm thương mại Vincom Đồng Khởi (bên dưới là 7 tầng hầm của Trung tâm thương mại Vincom Đồng khởi).

Khu đất là một đỉnh đồi nhỏ hiếm hoi giữa trung tâm thành phố, từng có một “vườn treo” rợp bóng cây giữa phố. Ngôi vườn chỉ khoảng 200 m2, có cả cây cổ thụ, phượng vĩ, cườm thảo và những bồn hoa. Nơi đây còn có một bục sân khấu nhỏ làm nơi hòa nhạc và những chiếc ghế đá đơn sơ nhưng vẫn đủ lãng mạn cho những cuộc hẹn hò.

Công viên này xây dựng năm 1924, sau năm 1954 mang tên Chi Lăng. Công viên gắn liền với một khu vực gồm đường Đồng Khởi, khu biệt thự kiểu Pháp cổ kính là trụ sở của Sở Giáo dục TP.HCM trên đường Lê Thánh Tôn.

Phía sau, trên đường Lý Tự Trọng là ngôi trường lasan Taberd (nay là Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa) có kiến trúc kiểu Gothic Roman. Trường Taberd xây dựng từ cuối thế kỷ XIX, bên trong còn nguyên những dãy nhà xưa trầm mặc như tu viện.

Trở lại công viên Chi Lăng, phía đối diện trên đường Đồng Khởi là một cư xá cao tầng khá lớn, bên trong còn nguyên những cầu thang bằng sắt bậc gỗ, những ô cửa sổ mang dáng dấp Art Deco những năm 1930 - 1940, không hoa văn tỉa tót. Tầng trệt tòa nhà từng là những cửa hiệu cà phê, may mặc, gallery sang trọng.

Khi mới quy hoạch Sài Gòn, người Pháp đã nhận ra vẻ độc đáo của đỉnh đồi xanh này. Cho nên khi thiết kế con đường Catinat (Đồng Khởi) chạy thẳng từ Trường thi Gia Định (địa điểm 4 Duy Tân), họ đã không quên tạo ra “bộ tứ” không gian thanh thoát đó.

Nó như một nhịp lắng của cung đường chuyển từ khu vực tôn nghiêm Nhà thờ Đức Bà ra khu vực thương mại nhộn nhịp. Cái không gian có một không hai ấy vẫn còn tồn tại đến thập niên đầu của thế kỷ XXI!

Trung tâm Thương mại Vincom Đồng Khởi được khánh thành và đưa vào hoạt động vào tháng 4 năm 2010, quy mô: 7 hầm và 26 tầng lầu, chức năng sử dụng: bãi đậu xe, trung tâm thương mại, văn phòng cho thuê, căn hộ cao cấp.

Tòa tháp Vincom khi xây dựng đã “bóc dỡ” toàn bộ Công viên Chi Lăng và đến lúc hoàn thành thì nơi đây chỉ còn là một mảnh vườn lơ thơ cây cối trang trí! Công viên Chi Lăng đã trở thành một sảnh ngoài trời, một chiếc cổng ra vào cho Tòa nhà Vincom vì bên dưới là những tầng hầm của trung tâm thương mại này. Hai ngôi biệt thự cổ kính của Sở Giáo dục cũng biến thành cao ốc.

+ Khu đất số 213 Đồng Khởi: Trong giai đoạn 2000 - 2014, tại đây là tòa nhà chung cư cũ, được đánh giá là công trình kiến trúc chung cư có giá trị, mang phong cách kiến trúc Art Deco (được xây dựng trong giai đoạn 1930 - 1940).

Trong thời kỳ Pháp thuộc, trong tòa chung cư này có căn hộ của trùm mật thám Pháp Marshel Bazin, dưới tầng trệt là dãy cửa hàng sầm uất. Trong thập niên 2000, tầng trệt của tòa nhà có các cửa hiệu thời trang, gallery nghệ thuật sang trọng; các tầng trên có những quán cà phê phong cách độc đáo.

Năm 2014, tòa nhà này được tháo dỡ để thực hiện dự án xây dựng mở rộng khu trung tâm hành chính của TP.HCM (toàn bộ ô phố Lê Thánh Tôn - Pasteur - Lý Tự Trọng - Đồng khởi).

+ Khu đất số 171 Đồng Khởi: Đầu thập niên 2000, lô đất này được gọi là khu tứ giác Eden (toàn bộ khu đất được giới hạn bởi các đường Đồng Khởi - Lê Thánh Tôn - Nguyễn Huệ - Lê Lợi).

Sau khi mua lại quyền sử dụng lô đất này, Tập đoàn Vingroup đã xây dựng Trung tâm thương mại Vincom Center A, được khánh thành và đưa vào hoạt động một phần vào năm 2012, quy mô: 7 tầng hầm, 8 tầng trên mặt đất, chức năng: bãi xe, trung tâm thương mại, văn phòng, khách sạn.

Vào năm 2013, bất động sản này đổi tên thành Union Square và đầu tư hoàn thiện các tầng 4 - 8 thành khách sạn 5 sao (bỏ chức năng văn phòng).

Ở Shopping center này, cả tầng cao lẫn tầng hầm có nhiều thương hiệu hàng tiêu dùng cao cấp nổi tiếng thế giới. Song những thương hiệu đó không thể thay thế được những tên tuổi văn hóa Sài Gòn, từng hiện diện nơi này hơn 60 năm như Cà phê Givral, Cà phê la Pagode, Nhà sách Xuân Thu, Rạp hát Eden...

Một phần đường Lê Lợi, TP.HCM. Ảnh: Quỳnh Danh.

+ Công viên Lam Sơn (trước Nhà hát Thành phố): Nếu Sài Gòn khi xưa nổi tiếng với những hàng gòn xanh mát, thì Sài Gòn sau này cũng nổi tiếng với những hàng dầu cao vút chắc khỏe. Đặc biệt hàng dầu ở khu Trung tâm Thành phố, như tại Công viên Lam Sơn đổ dài về đường Lê Lợi đã có mặt ở đó gần trăm năm tuổi.

Nói là công viên nhưng nơi này giống với một khu vườn nhỏ, tạo cảm giác nhẹ nhàng, gần gũi với thiên nhiên hơn cho toàn khu phố nhà cửa san sát trên đường Đồng Khởi và Lê Lợi. Đồng thời là không gian mở của quảng trường Nhà hát lớn.

Từ phía chợ Bến Thành nhìn về Nhà hát lớn, hàng cây dầu đã làm cho kiến trúc hai bên đường nhẹ nhõm lẩn vào thiên nhiên. Công viên Lam Sơn là nơi tạo được nhiều kỷ niệm đẹp và có lợi ích rất lớn đối với người Sài Gòn lẫn du khách quốc tế.

Vào năm 2014, hàng cây dầu tại công viên này đã bị chặt đi và che chắn toàn bộ khu vực để bắt đầu thi công xây dựng nhà ga của tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên.

+ Khu đất số 161 đường Đồng Khởi nay là Tòa nhà Opera View đi vào hoạt động vào năm 2007, quy mô: 1 tầng hầm và 9 tầng trên mặt đất, chức năng: trung tâm thương mại và văn phòng cho thuê.

Có thể nói trong nhiều công trình xây dựng trên trục đường Đồng khởi, nhất là xung quanh Nhà hát lớn, đây là công trình tương đối hài hòa với Nhà hát lớn và khách sạn Continental.

+ Khu đất số 18 - 24 Đồng Khởi: khách sạn Grand (Tổng công ty Du lịch Sài Gòn) đã được cải tạo, nâng cấp, mở rộng thành khách sạn 5 sao, quy mô 22 tầng, 227 phòng, hoàn thành và đưa vào sử dụng từ năm 2012. Phương án cải tạo khách sạn vẫn giữ được hình dáng kiến trúc xưa, hòa hợp với cảnh quan bến Bạch Đằng và bờ sông Sài Gòn.

+ Khu đất số 57-69F Đồng Khởi: thuộc quyền sở hữu của Công ty cổ phần Đầu tư Quảng trường Thời Đại (Việt Nam). Khu phức hợp Times Square được xây dựng và đưa vào hoạt động một phần vào năm 2013, quy mô: 3 tầng hầm và 39 tầng trên mặt đất, chức năng: trung tâm thương mại, căn hộ, khách sạn.

+ Khu đất số 01 Đồng Khởi: khách sạn Majestic được xây dựng năm 1925 do thương nhân người Hoa tên là Hui Bon Hoa (chú Hỏa) xây dựng theo đồ án thiết kế của một kiến trúc sư người Pháp. Khách sạn Majestic (thuộc quyền sở hữu của Tổng Công ty Du lịch Sài Gòn) đã được cải tạo, nâng cấp, mở rộng thành khách sạn 5 sao, quy mô 175 phòng, hoàn thành và được đưa vào sử dụng theo từng giai đoạn vào năm 2003.

+ Công viên Bến Bạch Đằng: Trước năm 2012, công viên này được kết hợp làm bến phà Thủ Thiêm. Sau khi hầm Thủ Thiêm được đưa vào sử dụng ngày 21/11/2011, phà Thủ Thiêm chính thức ngừng hoạt động, kết thúc sứ mệnh lịch sử chuyên chở hành khách và hàng hóa qua sông Sài Gòn gần 100 năm.

Công viên Bến Bạch Đằng được trả lại chức năng là công viên đơn thuần, chỉ có một phần nhỏ dành cho bến tàu cano và tàu du lịch. Trong giai đoạn 2000 - 2015, vỉa hè của trục Đồng khởi đã có những thay đổi: Vỉa hè được lát lại gạch granite thay cho vỉa hè đá xanh; Hàng cây xanh lâu năm hai bên bị đốn hạ và thay thế bằng những cây nhỏ; Nhiều nhà cao tầng kiến trúc hiện đại.

+ Trục Lê Lợi (từ Nhà hát Thành phố đến đường Pasteur): Số 15 Lê Lợi là số 161 Đồng Khởi (đã mô tả ở trên). Số 4 Lê Lợi là số 171 Đồng Khởi đã mô tả ở trên.

+ Phố đi bộ Nguyễn Huệ - Quảng trường trước tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh: Từ cuối năm 2014, trục Nguyễn Huệ đã được cải tạo lại, phần giữa trục trở thành thành phố đi bộ đầu tiên của TP.HCM, kết hợp với Quảng trường trước tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh, hoàn thành và đưa vào sử dụng tháng 5/2015.

Việc sử dụng nơi này làm phố đi bộ đã gây khá nhiều tranh luận trong các nhà chuyên môn, nhà quản lý và người dân TP.HCM về tính hợp lý và nhân văn của nó.

+ Khu đất số 33 Lê Lợi: Thuộc quyền quản lý và sử dụng của Tổng công ty Thương mại Sài Gòn (SATRA). Thương xá Tax là một trung tâm thương mại lớn và lâu đời được xây dựng trên lô đất này từ năm 1924, trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử và chính thức mang tên Thương xá Tax năm 1960.

Sau năm 1975, Thương xá Tax trở thành Cửa hàng Bách hóa Tổng hợp của TP.HCM. Đến năm 1998, cái tên Thương xá Tax được phục hồi. Năm 2016, Thương xá Tax đã bị giải tán và tháo dỡ để xây một tòa nhà 40 tầng tại địa điểm này.

+ Khu đất số 4-6 Lê Lợi: Thuộc quyền quản lý và sử dụng của Tổng công ty Du lịch Sài Gòn (Saigontourist). Ban đầu, khu nhà để xe và nơi bán ôtô hai tầng (trưng bày các mẫu xe Citroën cũng như các dòng ôtô châu Âu khác) được doanh nhân người Pháp, Bainier xây dựng trên lô đất này vào năm 1927.

Từ năm 1959 đến năm 1975, tòa nhà này thuộc sở hữu của ông bà Nguyễn Phúc Ưng Thị và trở thành Rex Complex với 100 phòng khách sạn và 3 rạp chiếu bóng, nhà hàng, sàn nhảy và thư viện.

Năm 1975, Sở Du lịch TP.HCM đã tiếp quản Rex Complex và đổi tên thành khách sạn Bến Thành. Đây là nơi tổ chức họp báo công bố Việt Nam thống nhất vào năm 1976.

Năm 1986, khách sạn Bến Thành được trả lại tên cũ là khách sạn Rex. khách sạn Rex được nâng cấp, cải tạo, mở rộng thành khách sạn 5 sao với 296 phòng, hoàn thành và đưa vào hoạt động từ năm 2012.