Trưng bày thuốc lá tại điểm bán: Khoảng trống cần được siết chặt

Việc công khai trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán, đặc biệt ở những vị trí dễ quan sát, không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho hành vi mua và sử dụng mà còn làm gia tăng nguy cơ tiếp xúc, nhất là đối với trẻ em và thanh thiếu niên.

Trưng bày thuốc lá - một hình thức quảng bá tại điểm bán

Thuốc lá gây hại đối với sức khỏe con người do chứa nicotine - chất gây nghiện cao, đặc biệt ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ ở trẻ em và thanh thiếu niên, cùng nhiều hóa chất độc hại và gây ung thư.

Trong bối cảnh đó, việc sản phẩm thuốc lá được trưng bày công khai tại điểm bán, dù ở địa điểm hay quy mô nào, có thể làm giảm khả năng nhận diện đầy đủ về tác hại của sản phẩm. Khi thuốc lá hiện diện dễ dàng và người mua có thể tiếp cận, lựa chọn, sử dụng mà không thường xuyên nhìn thấy những cảnh báo về tác hại, nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng và hiệu quả của các chính sách kiểm soát thuốc lá cũng trở nên đáng lưu ý.

Trưng bày tại điểm bán thực chất là một kênh quảng bá thay thế, khai thác mạnh yếu tố thị giác. Các kệ trưng bày, vật dụng hỗ trợ như đèn chiếu sáng, đồng hồ hoặc quầy chuyên dụng được thiết kế để thu hút sự chú ý thông qua hình ảnh bao bì, vị trí đặt sản phẩm và cách thức trình bày.

Sự hiện diện trực tiếp của sản phẩm tại điểm bán cũng tạo thuận lợi cho hành vi mua. Các hình thức như bao gói nhỏ, giá rẻ hoặc quà tặng kèm có thể khuyến khích mua thử, trong khi việc thường xuyên nhìn thấy sản phẩm có thể duy trì sự gợi nhắc và thúc đẩy hành vi mua lặp lại.

Đặc biệt, việc trưng bày công khai thuốc lá tại quầy thu ngân hoặc những vị trí dễ quan sát tạo ra nguy cơ đối với trẻ em và thanh thiếu niên.

Thuốc là và những hệ luỵ nghiêm trọng với sức khoẻ.  Ảnh: TB

Sự tiếp xúc thường xuyên với hình ảnh bao gói thuốc lá có thể khiến trẻ em dần hình thành nhận thức sai lệch rằng thuốc lá là một mặt hàng thông dụng, dễ tiếp cận. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả của các biện pháp kiểm soát thuốc lá mà còn tác động đến nhận thức, hành vi và nguy cơ khởi đầu sử dụng thuốc lá ở lứa tuổi vị thành niên.

Vi phạm trưng bày vẫn phổ biến

Tại Việt Nam, hoạt động trưng bày thuốc lá tại các điểm bán lẻ vẫn còn những bất cập, làm suy giảm hiệu lực của lệnh cấm quảng cáo và tiếp thị thuốc lá toàn diện.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 quy định mỗi điểm bán chỉ được phép trưng bày "không quá một bao, một tút hoặc một hộp của một nhãn hiệu thuốc lá". Tuy nhiên, một nghiên cứu tiến hành năm 2024 cho thấy tỷ lệ các cửa hàng bán lẻ thuốc lá vi phạm quy định về trưng bày lên tới 40,9%.

Thực trạng vi phạm cũng được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm giai đoạn 2015-2019. Các nghiên cứu cho thấy việc không tuân thủ các quy định về quảng cáo, trưng bày và khuyến mại tại các cơ sở bán lẻ diễn ra trên diện rộng, với tỷ lệ vi phạm dao động từ 19,2% đến 97,6%.

Cùng với đó, các nghiên cứu ghi nhận sự tồn tại của các cơ sở bán lẻ thuốc lá trong phạm vi 100 mét tính từ 100% cơ sở giáo dục và y tế được khảo sát theo quy định của pháp luật. Tại các quận trung tâm của Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, trung bình có 12,7 cơ sở bán lẻ thuốc lá trong phạm vi 100 mét tính từ các trường học.

Phân tích số liệu quan sát tại 8 tỉnh, thành phố tiếp tục cho thấy tình trạng trưng bày sản phẩm quá mức là hình thức vi phạm phổ biến, với tỷ lệ dao động từ 13% đến trên 53%, đồng thời có sự khác biệt đáng kể giữa các địa phương.

Những con số này cho thấy khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tế tại điểm bán vẫn còn đáng lưu ý, trong khi đây lại là môi trường mà người tiêu dùng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, có thể thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh sản phẩm thuốc lá.

Việc công khai trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán, đặc biệt ở những vị trí dễ quan sát, không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho hành vi mua và sử dụng mà còn làm gia tăng nguy cơ tiếp xúc, nhất là đối với trẻ em và thanh thiếu niên.  Ảnh: minh hoạ

Thuốc lá hiện diện ngay gần trường học

Một nghiên cứu về tình hình bán, quảng cáo và trưng bày thuốc lá quanh trường học cho thấy tình trạng quảng cáo và trưng bày sản phẩm thuốc lá xung quanh trường học vẫn ở mức đáng báo động.

Trong phạm vi bán kính 100 mét tính từ các trường học được khảo sát, trung bình có 12,7 điểm bán lẻ thuốc lá, tương ứng với 2.670 điểm bán được ghi nhận. Các điểm bán phổ biến nhất gồm điểm bán ven đường, cửa hàng tạp hóa và quán cà phê.

Đáng chú ý, 33,5% điểm bán có sử dụng hình thức quảng cáo thuốc lá, cho thấy việc vi phạm quy định về quảng cáo vẫn diễn ra phổ biến.

Bên cạnh đó, 57,6% điểm bán trưng bày sản phẩm ở tầm mắt trẻ em, khoảng 1 mét, chủ yếu tại các điểm bán ven đường và cửa hàng tạp hóa. Có 27,9% điểm bán bố trí sản phẩm thuốc lá gần khu vực bán bánh kẹo và đồ chơi trẻ em.

Việc sản phẩm thuốc lá xuất hiện với tần suất cao tại những địa điểm trẻ em thường xuyên đi qua hoặc mua hàng có thể làm gia tăng mức độ tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá và hoạt động tiếp thị tại điểm bán.

Đây cũng là một trong những thách thức đối với nỗ lực giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá và hỗ trợ người sử dụng cai nghiện thành công. Khi hình ảnh sản phẩm vẫn thường xuyên hiện diện trong môi trường sống, việc hạn chế các tác động của hoạt động tiếp thị thuốc lá trở nên khó khăn hơn.