Trung Quốc biến chiến trường Ukraine thành “giáo trình sống” để hiện đại hóa quân đội

Một binh sĩ Ukraine tại một khu vực không xác định thuộc vùng Zaporizhzhia đang chuẩn bị máy bay không người lái góc nhìn thứ nhất (FPV) cho một cuộc tấn công vào ngày 19/9. Ảnh: AFP.

Nỗ lực nghiên cứu cuộc chiến UAV tại Ukraine của Trung Quốc được đánh giá là có hệ thống nhất trong số các cường quốc bên ngoài. Tuy nhiên, Bắc Kinh vẫn gặp khó khăn trong việc biến những bài học từ chiến trường thành năng lực tác chiến thực tế, bởi nước này không trực tiếp tham chiến.

Theo một phân tích mới, các chuyên gia quân sự và công nghiệp quốc phòng Trung Quốc thường công bố nghiên cứu về những chiến thuật mới trên chiến trường chỉ sau khoảng 4 tháng. Dù vậy, phải mất một năm hoặc lâu hơn, những bài học này mới xuất hiện công khai trong hoạt động huấn luyện, trang bị hoặc cơ cấu lực lượng của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA).

Nhận định trên được Lilly Min-Chen Lee và Kateryna Bondar đưa ra trong bài bình luận do Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), có trụ sở tại Washington, công bố ngày 7/10.

Theo hai tác giả, giới phân tích Trung Quốc coi cuộc xung đột ở Ukraine là một “giáo trình sống”. Họ cũng xem năm 2024 là “năm đầu tiên của chiến tranh UAV toàn cầu”, thời điểm cả Nga và Ukraine đều triển khai UAV với quy mô đủ lớn để cho thấy loại phương tiện này đang làm thay đổi chiến trường hiện đại như thế nào.

Những bài học Trung Quốc rút ra không chỉ giới hạn ở các chiến thuật tác chiến trước mắt. Các nhà phân tích nước này còn nghiên cứu hiệu quả kinh tế của việc sản xuất UAV hàng loạt, cách rút ngắn chu trình phát hiện và tiêu diệt mục tiêu, UAV góc nhìn thứ nhất (FPV) điều khiển qua cáp quang khó bị gây nhiễu hơn, cũng như việc xây dựng nhiều tầng phòng thủ trước UAV trên biển và trên không.

Bên cạnh đó, họ tìm hiểu cách tổ chức các đơn vị UAV, khả năng duy trì sản xuất phương tiện không người lái với số lượng lớn của ngành công nghiệp quốc phòng, và tính khả thi của những khái niệm như bầy UAV quy mô lớn.

Để đánh giá mức độ tiếp thu các bài học này, Lee, nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Nghiên cứu Dân chủ, Xã hội và Công nghệ Mới nổi của Đài Loan, cùng Bondar, nghiên cứu viên cao cấp tại CSIS, đã phân tích hơn 90 tài liệu bằng tiếng Trung được công bố từ tháng 7/2022 đến tháng 8/2026 trên 45 cơ quan và ấn phẩm khác nhau. Nguồn tài liệu trải rộng từ báo chí của Quân ủy Trung ương Trung Quốc đến các tạp chí do những tập đoàn lớn trong lĩnh vực tên lửa, đóng tàu và hàng không xuất bản.

Với 5 diễn biến gồm các cuộc tấn công bằng UAV trên biển, UAV FPV điều khiển qua cáp quang, UAV FPV đánh chặn, những cuộc tập kích theo kiểu chiến dịch Spiderweb và cách tổ chức lực lượng UAV, hai nhà nghiên cứu theo dõi ba mốc thời gian: thời điểm chiến thuật lần đầu xuất hiện trên chiến trường, thời điểm giới phân tích Trung Quốc bắt đầu nghiên cứu và thời điểm hoạt động huấn luyện hoặc trang bị liên quan của PLA xuất hiện công khai.

Kết quả cho thấy phần lớn nghiên cứu của Trung Quốc xem xét cuộc chiến từ góc nhìn của bên bị tấn công. Các nhà thiết kế hệ thống phòng thủ trên không và bảo vệ cảng biển coi những đòn tập kích bằng UAV mặt nước của Ukraine nhằm vào tàu chiến, cảng biển Nga, cùng các cuộc đột kích vào sân bay quân sự, là những kịch bản có thể xảy ra với Trung Quốc trong tương lai.

Theo hai tác giả, những bài học về phòng thủ là nhóm được phản ánh nhanh nhất trong các trang bị mới.

Các dấu hiệu khác cho thấy Trung Quốc đang tìm cách áp dụng kinh nghiệm từ chiến trường Ukraine gồm việc một đơn vị thuộc Lực lượng Cảnh sát Vũ trang Nhân dân Trung Quốc huấn luyện với UAV FPV; các hệ thống tên lửa-pháo chống UAV, vũ khí laser và vũ khí vi sóng công suất cao được giới thiệu công khai; cùng những cuộc diễn tập của PLA nhằm đối phó với UAV trên không và phương tiện không người lái trên biển.

Tuy nhiên, tốc độ đưa các bài học vào huấn luyện quân sự không đồng đều.

Trường hợp nhanh nhất mà Lee và Bondar xác định được liên quan đến chiến dịch Spiderweb của Ukraine. Ngày 1/6/2025, các UAV được phóng từ bên trong lãnh thổ Nga đã tấn công những căn cứ đặt máy bay ném bom chiến lược của Moscow.

Khoảng 4 tháng rưỡi sau, một lữ đoàn PLA tổ chức diễn tập phòng thủ trước một nhóm tập kích gồm hơn 20 người điều khiển UAV. Lee và Bondar cho rằng cuộc diễn tập có liên hệ với bài học từ chiến dịch Spiderweb (Mạng nhện), dù bản tin của Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) về cuộc diễn tập không đề cập đến Ukraine.

Đối với mối đe dọa từ UAV trên biển, cuộc diễn tập đầu tiên của Hải quân PLA nhằm đối phó với loại phương tiện này mà hai nhà nghiên cứu xác định được diễn ra vào tháng 8/2025. Trong đó, các xuồng không người lái được đưa vào kịch bản gây nhiễu và quấy rối trong một cuộc diễn tập của tàu tên lửa.

Thời điểm này cách khoảng 35 tháng so với vụ UAV mặt nước đầu tiên của Ukraine trôi dạt vào bờ gần cảng Sevastopol của Nga trên Biển Đen.

Đến tháng 4/2026, một cụm tàu hộ vệ thuộc Bộ Tư lệnh Chiến khu Đông của PLA tiếp tục tổ chức huấn luyện bắn đạn thật chuyên biệt nhằm đối phó với xuồng không người lái.

Không chỉ điều chỉnh hoạt động huấn luyện và trang bị, Bắc Kinh còn xây dựng các cơ sở đào tạo trong nước để tiếp thu kinh nghiệm từ cuộc xung đột. Lee và Bondar lưu ý rằng Trung Quốc đang hình thành các trường đại học quân sự mới và chương trình đào tạo chuyên ngành về chỉ huy hệ thống không người lái, cũng như kỹ thuật thiết bị không người lái.

Ngày 30/9, PLA thành lập Trường Cao đẳng Kỹ thuật Không người lái và Thông minh trực thuộc Đại học Kỹ thuật Lục quân PLA.

Theo Lee và Bondar, PLA đang nghiên cứu cách sử dụng UAV để hỗ trợ các chiến dịch tiến công, đồng thời tìm hiểu cách những hệ thống không người lái giá rẻ có thể buộc đối phương phải bỏ ra chi phí lớn hơn nhiều để bảo vệ các lực lượng tập trung.

Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn có giới hạn trong việc học hỏi từ một cuộc chiến mà nước này không trực tiếp tham gia. Theo hai nhà nghiên cứu, thách thức khó khăn hơn cả là làm thế nào để PLA liên tục thử nghiệm, đánh giá và điều chỉnh các ý tưởng mới khi binh sĩ của họ không phải chịu sức ép thực tế của chiến đấu.