Trung Quốc 'phong sát' KOLs, streamer, người nổi tiếng lệch chuẩn thế nào?

Không còn đường lui cho nghệ sĩ, KOLs lệch chuẩn

Một trong những vấn đề Trung Quốc tìm cách xử lý trong quản lý ngành giải trí và livestream là khả năng một nghệ sĩ hoặc streamer sau khi bị hạn chế trên một nền tảng có thể chuyển sang nền tảng khác để tiếp tục hoạt động.

Năm 2021, Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (CAC) yêu cầu áp dụng các biện pháp xử lý phối hợp đối với nghệ sĩ vi phạm pháp luật hoặc chuẩn mực đạo đức, với tiêu chuẩn thống nhất trên toàn mạng, nhằm ngăn họ “chuyển trận địa” và “tái xuất theo đường vòng”.

Theo thông báo của CAC, các nền tảng phải tăng cường quản lý tài khoản của nghệ sĩ vi phạm, đồng thời xử lý các tài khoản giải trí, công ty quản lý và MCN có hành vi tổ chức quảng bá, đánh bóng hoặc tạo điều kiện cho những người này tái xuất. 

Tùy mức độ, biện pháp có thể gồm cấm phát ngôn, hạn chế tìm kiếm hoặc hạn chế doanh thu thương mại (phong sát).

Một phần danh sách cảnh báo của Hiệp hội Nghệ thuật Biểu diễn Trung Quốc (CAPA) năm 2021. Ảnh: CCTV

446 streamer trong 9 đợt danh sách cảnh báo

Cơ chế danh sách cảnh báo streamer được Hiệp hội Nghệ thuật Biểu diễn Trung Quốc (CAPA) triển khai từ năm 2018 như một hình thức tự quản của ngành.

Ngày 23/11/2021, phân hội livestream của CAPA công bố đợt thứ chín, gồm 88 người. Danh sách có hai streamer nổi tiếng là Guo Laoshi và Tie Shankao, cùng ba nghệ sĩ là Ngô Diệc Phàm, Trịnh Sảng và Trương Triết Hạn. Đây là lần đầu những nghệ sĩ bị xác định là “vi phạm pháp luật, vi phạm chuẩn mực đạo đức” được đưa vào danh sách cảnh báo 

Theo Xinhua, trước khi công bố đợt thứ chín, CAPA đã thực hiện 8 đợt với 358 người. Sau đợt này, tổng số người nằm trong các danh sách cảnh báo từ năm 2018 lên 446. 

Danh sách được gửi tới các nền tảng để thực hiện biện pháp phong tỏa và đồng thời báo cáo cơ quan quản lý. Thời hạn cảnh báo của đợt thứ chín được xác định là dài hạn. 

Tuy nhiên, đây là cơ chế tự quản ngành, không phải một “blacklist nhà nước” duy nhất được tất cả nền tảng sử dụng theo một cơ sở dữ liệu kỹ thuật chung. CAPA cho biết danh sách được đề xuất, thẩm định và thông qua trong cơ chế nội bộ của hiệp hội, sau đó các đơn vị thành viên tự thực hiện.

Từ danh sách đen đến “không được đổi nền tảng”

Quy tắc ứng xử dành cho streamer do Tổng cục Phát thanh và Truyền hình Trung Quốc (NRTA) và Bộ Văn hóa và Du lịch ban hành năm 2022 quy định: với streamer có hành vi vi phạm nghiêm trọng, tái phạm và không sửa đổi, nền tảng có thể cấm tài khoản và đưa người này vào “danh sách đen” hoặc “danh sách cảnh báo”.

Quan trọng hơn, quy tắc nêu rõ người bị xử lý không được phép tiếp tục phát sóng bằng cách đổi tài khoản hoặc đổi nền tảng. Với nghệ sĩ vi phạm pháp luật hoặc chuẩn mực đạo đức, các đơn vị liên quan cũng không được cung cấp cơ hội công khai biểu diễn, phát ngôn hoặc xuất hiện trước công chúng nhằm ngăn việc chuyển sang một “trận địa” khác để tái xuất. 

Điều này khiến “phong sát” tại Trung Quốc khác với việc đơn thuần khóa một tài khoản. Mục tiêu là làm giảm khả năng một cá nhân bị xử lý ở nền tảng này có thể lập tài khoản khác hoặc chuyển sang nền tảng khác, để tiếp tục khai thác lượng người hâm mộ.

Cơ chế quản lý không dừng ở người xuất hiện trước camera. Thông báo của CAC năm 2021 yêu cầu các nền tảng quản lý cả nghệ sĩ, công ty quản lý, fandom (cộng đồng người hâm mộ), tài khoản giải trí và MCN.

Với các tài khoản có tổ chức phát tán thông tin sai lệch, bôi nhọ, kích động đối đầu hoặc thao túng lưu lượng, nền tảng có thể áp dụng các biện pháp từ hạn chế tương tác đến hạn chế doanh thu thương mại. 

Các streamer hoạt động tại sự kiện tháng 10/2017. Ảnh: EPA-EFE

Các chiến dịch sau đó tiếp tục mở rộng phạm vi. Trong chiến dịch “Thanh Lãng” đầu năm 2023, Trung Quốc yêu cầu xử lý những “người nổi tiếng trên mạng” cố tình câu kéo sự chú ý bằng hành vi giả tạo, làm xấu hình ảnh, khoe khoang quá mức hoặc cổ súy lối sống lệch chuẩn. 

Đến năm 2025, CAC tiếp tục yêu cầu các nền tảng đóng và cấm dài hạn một loạt tài khoản chuyên săn ảnh, theo dõi đời tư nghệ sĩ, tung tin chưa kiểm chứng và cố tình khai thác scandal để câu kéo lưu lượng. Cơ quan này cho biết sẽ tiếp tục thực thi các quy định về quản lý thông tin nghệ sĩ, chống lại vòng fan và chống xu hướng chạy theo lưu lượng.

Ý nghĩa thật sự của "phong sát"

Dù thường biết đến với thuật ngữ "phong sát", cơ chế thực tế phức tạp hơn. Cơ chế áp dụng nhiều tầng kiểm soát: danh sách cảnh báo của ngành, quy định của cơ quan quản lý, cơ chế kiểm duyệt của từng nền tảng, quản lý tài khoản và MCN, hạn chế tìm kiếm, hạn chế hoạt động thương mại và cấm tái xuất bằng cách đổi tài khoản hoặc đổi nền tảng.

Với những hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, các quy định còn cho phép chuyển sang xử lý theo pháp luật hình sự. 

Cách tiếp cận này biến việc “phong sát” từ một lệnh cấm xuất hiện đơn thuần thành một mạng lưới hạn chế khả năng quay lại thị trường.

Điểm đáng chú ý trong cách Trung Quốc quản lý KOL và nghệ sĩ không nằm ở việc một tài khoản bị khóa nhanh đến đâu, mà ở việc nhà quản lý tìm cách thu hẹp các “đường vòng” để tái xuất.

Từ danh sách cảnh báo streamer của CAPA, yêu cầu “toàn mạng thống nhất tiêu chuẩn” của CAC đến quy định năm 2022 cấm đổi tài khoản hoặc đổi nền tảng để tiếp tục livestream, cơ chế này ngày càng đặt trách nhiệm lên cả cá nhân, công ty quản lý và nền tảng.

Với các KOL sống chủ yếu nhờ lưu lượng, quảng cáo, livestream và thương mại điện tử, việc mất khả năng tiếp cận các nền tảng lớn đồng nghĩa với việc mất một phần đáng kể giá trị kinh tế của thương hiệu cá nhân.

Vì thế, “phong sát” tại Trung Quốc có thể được hiểu chính xác hơn không phải là một nút bấm xóa một người khỏi Internet, mà là nỗ lực phối hợp giữa quản lý nhà nước và tự quản ngành nhằm khiến một người đã bị xử lý khó có thể đổi sân, đổi tài khoản và tiếp tục kiếm tiền như trước.

Bài 3: Khi KOL Trung Quốc vượt ranh giới pháp luật: Từ khoản phạt 1,34 tỷ tệ đến án tù