Trung Quốc tiến vào 'chặng mới' của nền kinh tế tuần hoàn

Trung Quốc tiến vào “chặng mới” của nền kinh tế tuần hoàn. (Nguồn: Eusmecentre.org.cn)

Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm lần thứ 15 (2026–2030) đặt ra một bài toán chiến lược đối với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới: Làm thế nào để biến nguồn tài nguyên tái chế thành một ngành công nghiệp hiệu quả, đóng góp thiết thực vào mục tiêu giảm phát thải carbon và nâng cao năng lực cạnh tranh?

“Khoáng sản đô thị”

Theo chuyên gia Hu Kanping, thuộc Hiệp hội Nghiên cứu và thúc đẩy văn minh sinh thái Trung Quốc, thời gian gần đây, các nhà máy đốt rác thải sinh hoạt ở nhiều nơi đang rơi vào tình trạng “đói rác”. Ban đầu có vẻ như là vấn đề dư thừa công suất của nhà máy xử lý hoặc thiếu hụt nguồn cung rác thải. Nhưng xét trong bối cảnh bao quát hơn, thực tế cho thấy công tác quản lý môi trường của Trung Quốc đang bước sang một giai đoạn mới.

Hơn một thập kỷ trước, thách thức cấp bách của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới là xử lý lượng rác khổng lồ bủa vây các đô thị, hạn chế ô nhiễm nguồn nước, không khí và đất đai… Đến nay, khi các nhà máy đốt rác thải bắt đầu “đói” nguyên liệu, cuộc chiến nhằm loại bỏ ô nhiễm đã giành được thắng lợi, thách thức mới trong phát triển nền kinh tế tuần hoàn đã chuyển từ mục tiêu xử lý chất thải sang sử dụng hiệu quả hơn một nguồn tài nguyên mới.

Khái niệm “khoáng sản đô thị” vì thế có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi môi trường. Trên thực tế, các đô thị Trung Quốc là những kho dự trữ tài nguyên khổng lồ, từ thiết bị điện tử, ô tô phế liệu, pin cũ, chất thải xây dựng. Nếu được thu gom, phân loại và chế biến phù hợp, những nguồn này có thể bổ sung cho nguồn cung nguyên liệu sơ cấp, giảm nhu cầu khai thác mới và hạn chế sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với một nền công nghiệp chế tạo quy mô lớn như Trung Quốc. Nhu cầu nguyên liệu cao, trong khi nguồn cung một số khoáng sản quan trọng chịu tác động bởi cạnh tranh địa chính trị, các biện pháp kiểm soát thương mại và rủi ro vận chuyển. Chỉ dựa vào khai thác trong nước và nhập khẩu nguyên liệu sơ cấp khó tạo ra nền tảng an ninh tài nguyên đủ vững chắc. Tăng tỷ lệ tái chế, vì vậy, không chỉ là giải pháp giảm ô nhiễm mà còn là cách mở rộng nguồn cung có thể kiểm soát ngay trong nền kinh tế.

Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tuần hoàn như trong Quy hoạch 5 năm lần thứ 15 đề ra, đồng nghĩa với việc trọng tâm của Trung Quốc cần chuyển từ xử lý chất thải đúng cách sang làm thế nào để biến nó thành nguyên liệu sản xuất trở lại.

Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc gần đây đã ban hành Quy hoạch 5 năm lần thứ 15 về phát triển kinh tế tuần hoàn, là kế hoạch cấp quốc gia thứ tư liên tiếp trong lĩnh vực này. Điểm đáng chú ý là sự thay đổi về vị trí chiến lược của kinh tế tuần hoàn, không còn chỉ được nhìn nhận như một công cụ xử lý chất thải cuối nguồn, mà ngày càng gắn với an ninh tài nguyên, sự ổn định của chuỗi cung ứng và năng lực cạnh tranh công nghiệp.

Theo các mục tiêu được nêu trong quy hoạch, đến năm 2030, năng suất sử dụng các nguồn tài nguyên chủ yếu sẽ tăng khoảng 16% so với năm 2025. Lượng chất thải rắn được sử dụng hằng năm dự kiến đạt khoảng 4,5 tỷ tấn; khối lượng tái chế các nguồn tài nguyên tái tạo chủ yếu đạt 510 triệu tấn; giá trị sản lượng của ngành công nghiệp tái chế tài nguyên vượt 8.000 tỷ NDT (khoảng 1.180 tỷ USD).

Quy mô mục tiêu cho thấy Trung Quốc muốn biến hoạt động tái chế thành một ngành công nghiệp có sản lượng, thị trường và giá trị kinh tế rõ ràng. Theo Giáo sư Lin Boqiang, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách Năng lượng Trung Quốc, Đại học Hạ Môn, sự thay đổi này phản ánh bước chuyển từ tư duy giảm thiểu và xử lý an toàn chất thải sang tận dụng nguồn tài nguyên trong chất thải. Thước đo của kinh tế tuần hoàn vì thế không thể chỉ là lượng rác được xử lý, mà phải là tỷ lệ tài nguyên được thu hồi, tái sử dụng và đưa trở lại chuỗi sản xuất.

Trong bối cảnh đó, những thách thức mới sẽ nổi lên ở những ngành từng tăng trưởng nhanh trong thập kỷ qua, đặc biệt là năng lượng mới. Khi các thiết bị bắt đầu bước vào giai đoạn cuối vòng đời, Trung Quốc cần chuẩn bị năng lực thu hồi và tái chế pin, module quang điện và thiết bị điện gió... Theo các ước tính chính thức, đến năm 2030, lượng pin thải hằng năm của Trung Quốc sẽ vượt 1 triệu tấn với trữ lượng đáng kể các vật liệu có giá trị như lithium, niken, coban và mangan, hay các module quang điện chứa thủy tinh, nhôm, silic và đồng, trong khi thiết bị điện gió có thể cung cấp thép, đồng, các nguyên tố đất hiếm và vật liệu composite...

Giai đoạn then chốt

Tuy nhiên, tiềm năng về kỹ thuật và quy mô không tự động chuyển thành hiệu quả kinh tế. Giáo sư Li Zhiqing, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế môi trường, Đại học Phúc Đán chỉ ra rằng, hoạt động kinh tế tuần hoàn từ lâu gặp khó vì hiệu quả tài chính không ổn định.

Khi chi phí thu gom, phân loại, vận chuyển ngược và tinh chế tăng cao, trong khi nguyên liệu nguyên sinh vẫn rẻ, vật liệu tái chế sẽ khó cạnh tranh về giá. Thực tế, doanh nghiệp càng mở rộng sản lượng thì có thể càng chịu sức ép thua lỗ nếu không giải quyết được bài toán chi phí.

Trên thực tế, các đô thị Trung Quốc là những kho dự trữ tài nguyên khổng lồ, từ thiết bị điện tử, ô tô phế liệu, pin cũ, chất thải xây dựng. (Nguồn: Tân Hoa xã)

Cùng với việc chỉ ra những điểm nghẽn không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở cấu trúc thị trường, trong bài phân tích về vai trò của nền kinh tế tuần hoàn trong việc thúc đẩy triển khai Quy hoạch 5 năm lần thứ 15, Global Times nêu rõ, để kinh tế tuần hoàn đóng góp thực chất cho mục tiêu giảm phát thải carbon, Trung Quốc cần phải giải quyết đồng thời ba bài toán: Giảm chi phí trong toàn chuỗi, tạo thị trường ổn định cho vật liệu tái chế và bảo đảm nguồn vốn cho các dự án có thời gian thu hồi vốn dài.

Nếu mạng lưới tái chế chậm phát triển và thiếu năng lực sử dụng các vật liệu giá trị cao, những “mỏ vàng đô thị” này có thể dễ dàng trở thành gánh nặng lớn cho công tác quản lý môi trường. Ngược lại, thông qua kiểm tra tiêu chuẩn hóa, tháo dỡ tỉ mỉ, sử dụng theo thứ tự và tái chế vật liệu, chúng có thể được chuyển đổi thành nguồn tài nguyên thứ cấp ổn định và có thể kiểm soát được.

Do đó, theo Global Times, Quy hoạch 5 năm lần thứ 15 là giai đoạn then chốt để Trung Quốc đưa kinh tế tuần hoàn từ mục tiêu chính sách thành năng lực công nghiệp. Do vậy, kết quả không nên được đánh giá bằng số lượng nhà máy tái chế được xây dựng hay khối lượng chất thải được xử lý đơn thuần. Thước đo quan trọng hơn là lượng nguyên liệu thực sự quay trở lại sản xuất, khả năng cạnh tranh của sản phẩm tái chế và mức độ giảm phụ thuộc vào nguồn tài nguyên sơ cấp.

Nền kinh tế Trung Quốc có quy mô công nghiệp, nguồn chất thải và hệ sinh thái sản xuất thuận lợi để có thể hình thành một chu kỳ tăng trưởng bền vững. Khi đó, kinh tế tuần hoàn không chỉ góp phần giảm áp lực lên môi trường mà còn trở thành một bộ phận của chiến lược an ninh tài nguyên, chuyển đổi xanh và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.