Trung Quốc tìm lời giải cho chất lượng giáo dục thời AI
Trung Quốc đang đẩy mạnh đưa trí tuệ nhân tạo vào trường học với kỳ vọng đào tạo thế hệ làm chủ công nghệ, nhưng việc triển khai trên quy mô lớn đòi hỏi phải đánh giá rõ học sinh thực sự hiểu và tự làm được những gì.
Phổ cập AI từ trường học
Ở tuổi 13, Peng Gaodi, học sinh Trường Beijing New Talent Academy tại Bắc Kinh, đã sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng hơn 200 ứng dụng, từ nền tảng nộp bài tập đến chợ đồ cũ. Theo Reuters, tại ngôi trường tư thục có học phí 39.000 USD mỗi năm này, học sinh còn lập trình robot hình người đá bóng, học viết mã và trình bày ý tưởng trước các nhà đầu tư.

Học sinh Trường Tiểu học Shijia ở Bắc Kinh trải nghiệm hệ thống tư vấn ứng dụng trí tuệ nhân tạo Sunny Duoduo. Ảnh: Nhóm phát triển hệ thống cung cấp/Global Times.
Tại Trường Trung học Qinqing ở huyện Phụ Nam, tỉnh An Huy, AI lại được sử dụng để hỗ trợ khắc phục tình trạng thiếu giáo viên có chuyên môn. Khoảng 4.000 học sinh, phần lớn là con em lao động di cư, học trên máy tính bảng với nội dung được điều chỉnh theo trình độ. Khi các em gặp khó, trợ lý AI đặt câu hỏi gợi mở thay vì cung cấp ngay đáp án.
Nếu học sinh ở ngôi trường tư thục được khuyến khích dùng AI để phát triển sản phẩm, các em tại Qinqing tiếp cận công nghệ này trong điều kiện còn thiếu nguồn lực giảng dạy. AI có thể giúp học sinh ở những địa bàn khó khăn được hỗ trợ thường xuyên hơn, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào chất lượng bài giảng và cách giáo viên hướng dẫn. Việc có cùng công cụ chưa đồng nghĩa các em sẽ có cơ hội học tập như nhau.
Với gần 200 triệu học sinh tiểu học và trung học, Trung Quốc đang triển khai một trong những thử nghiệm giáo dục có AI hỗ trợ lớn nhất thế giới. Bắc Kinh coi công nghệ này là động lực cho phát triển kinh tế và cạnh tranh công nghệ với Mỹ, kỳ vọng việc tiếp cận từ sớm sẽ góp phần đào tạo thế hệ có khả năng tạo ra những đột phá trong nước.
Theo mục tiêu đến năm 2030, học sinh sẽ được phổ cập hiểu biết về AI, từ các khái niệm cơ bản đến sử dụng công cụ và tư duy phản biện trong những dự án phức tạp. Khảo sát của Reuters ước tính gần một nửa số tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương đã ban hành kế hoạch có tính ràng buộc. Thượng Hải yêu cầu ít nhất 30 giờ giảng dạy kỹ năng AI mỗi năm cho mỗi khối lớp, trong khi một số địa phương dự kiến đưa năng lực AI vào các kỳ thi tuyển sinh từ năm 2027.
Trong khi các địa phương mở rộng giảng dạy, Trung Quốc vẫn chưa có khung đánh giá thống nhất về năng lực AI ở bậc phổ thông. Các trường đang thử nghiệm nhiều mô hình nhưng chưa có sự đồng thuận rõ ràng về nội dung cần dạy và cách đo lường kết quả. Nếu chỉ dựa vào số tiết học, thiết bị được trang bị hay sản phẩm hoàn thành, nhà trường sẽ khó xác định học sinh tiến bộ đến đâu và phần nào trong kết quả đó đến từ sự hỗ trợ của công nghệ.
Đánh giá thực chất khả năng tự học
Một nghiên cứu trên gần 27.000 thiếu niên Trung Quốc ghi nhận việc sử dụng AI có liên hệ với mức tăng 18% điểm bài tập về nhà, nhưng điểm kiểm tra hằng tháng lại giảm 20% trong vòng sáu tháng. Khảo sát khác với hơn 320.000 học sinh cũng ghi nhận lợi ích giáo dục, đồng thời nêu lo ngại về sự phụ thuộc và khả năng tư duy độc lập.
Dù chưa chứng minh AI trực tiếp gây ra sự sa sút, các kết quả này cho thấy không thể chỉ nhìn vào điểm bài tập để đánh giá hiệu quả học tập. Một học sinh có thể hoàn thành bài với lời giải do AI cung cấp nhưng chưa chắc giải thích được cách làm hoặc tự xử lý một yêu cầu tương tự. Bởi vậy, việc kiểm tra cần làm rõ các em có hiểu lập luận, nhận ra sai sót và vận dụng được kiến thức khi không có công cụ hỗ trợ hay không.
Ngoài lớp học, các chương trình trải nghiệm công nghệ cũng đang thu hút đông học sinh Trung Quốc trong kỳ nghỉ thu. Tại Tế Nam, tỉnh Sơn Đông, các em được đeo kính thực tế ảo, điều khiển cánh tay robot, xem robot hình người viết thư pháp và pha cà phê. Những hoạt động này có thể khơi dậy hứng thú, nhưng nếu chỉ xem trình diễn hoặc thao tác theo hướng dẫn, học sinh khó hiểu được công nghệ vận hành ra sao và vì sao thiết bị có thể thực hiện những công việc ấy.
Theo chuyên gia, các chương trình cần giúp học sinh hiểu nguyên lý hoạt động, nhận biết khả năng và giới hạn của AI, đồng thời rèn kỹ năng giải quyết vấn đề qua thực hành. Yêu cầu này cũng đòi hỏi giáo viên được đào tạo phù hợp để hướng dẫn học sinh đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin và lý giải kết quả, thay vì chỉ làm quen với cách sử dụng phần mềm.
Ngay tại Beijing New Talent Academy, Peng cho biết em thường tự xử lý vấn đề lập trình trước, sau đó mới hỏi AI để nhận gợi ý. Còn phụ huynh Rita Luan ở Bắc Kinh yêu cầu con gái dành 15 phút tự giải một bài toán khó trước khi tìm trợ giúp từ AI, rồi vài ngày sau làm lại bài đó mà không dùng công cụ hỗ trợ. Qua những lần tự làm lại như vậy, khả năng hiểu bài của học sinh mới được kiểm chứng, cũng là điều các trường cần đánh giá khi đưa AI vào giảng dạy.

