Trung thu - Gìn giữ giá trị văn hóa, lưu giữ ký ức đoàn viên

Dưới ánh trăng đêm Rằm tháng Tám, mọi người được thưởng thức tiếng trống, ngắm đèn ông sao, thấy những đám trẻ vui vẻ tụ tập ở sân đình và những cuộc đoàn viên.

Đèn ông sao soi sáng

Một em nhỏ thích thú lựa chọn đèn ông sao - món đồ chơi quen thuộc mỗi dịp Tết Trung thu. Ảnh: Nguyên Hiếu/TTXVN

Trong đời sống văn hóa cổ truyền, đêm Rằm tháng Tám vẫn giữ một vị trí vô cùng đặc biệt. Đây là lúc mặt trăng sáng và tròn nhất trong năm, trở thành biểu tượng cho sự viên mãn, trọn vẹn và đoàn viên. Cùng với vẻ đẹp tự nhiên đó, dịp lễ này còn mang đậm không khí huyền thoại thông qua những câu chuyện dân gian quen thuộc được truyền qua nhiều thế hệ, tiêu biểu như truyền thuyết chú Cuội, chị Hằng trong văn hóa Việt Nam hay sự tích Hằng Nga trên cung trăng.

Ông Trần Văn Dũng, sinh năm 1961, đang ở xã Bắc Lũng, tỉnh Bắc Ninh, chia sẻ: “Gia đình tôi sống ở một miền quê yên bình từ nhiều đời nay, hằng năm luôn quan tâm đến Trung thu và coi đây là ngày đẹp trong năm. Đêm Trung thu bắt đầu từ những con ngõ nhỏ khi chiều buông xuống. Lúc đó trẻ em háo hức với những chiếc đèn ông sao, đèn kéo quân hay những chiếc đèn tự làm đơn sơ. Dù mộc mạc, khi thắp nến, mỗi chiếc đèn đều trở thành niềm vui lớn.

Ông Nguyễn Hoài Nam, ở phường Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ, nhớ lại: “Nếu rước đèn là niềm vui trên đường làng thì mâm cỗ Trung thu lại là nơi lưu giữ rõ nét nhất tình thân gia đình.

Trong ký ức của nhiều gia đình, người mẹ thường chuẩn bị mâm cỗ từ chiều với những sản vật quen thuộc của mùa thu như bưởi, hồng, na, chuối, bánh nướng, bánh dẻo, bánh đa… Dù mỗi nhà có điều kiện khác nhau, mâm cỗ có thể cầu kỳ hay giản dị, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là tình cảm dành cho con trẻ.

Trẻ nhỏ háo hức chờ trăng lên, liên tục hỏi cha mẹ bao giờ được phá cỗ. Khi trăng Rằm xuất hiện, cả gia đình quây quần bên mâm cỗ, cùng chia nhau từng miếng bánh, từng múi bưởi. Sinh hoạt tưởng chừng giản dị ấy lại chứa đựng giá trị văn hóa sâu sắc: Trung thu là dịp để các thành viên tạm gác những bộn bề, trở về bên nhau và vun đắp tình thân”, ông Nam cho hay.

Không gian văn hóa đoàn viên

Học sinh quây quần bên mâm cỗ Trung thu. Ảnh: TTXVN phát

Bên cạnh không gian gia đình, Trung thu còn gắn với không gian cộng đồng, đặc biệt là sân đình ở các làng quê. Vào dịp Trung thu, sân đình trở thành nơi trẻ em vui chơi, người lớn gặp gỡ, các gia đình cùng tham gia những hoạt động chung. Tiếng trống, tiếng hát và múa lân, tiếng trẻ em reo hò, tiếng trò chuyện của người lớn tạo nên không khí hội đặc trưng. Có những nơi, các gia đình cùng đóng góp bánh, hoa quả, tổ chức phá cỗ cho trẻ em; những người cha, người mẹ dành thời gian đưa con đến sân đình; người già ngồi quan sát và trò chuyện. Tất cả tạo nên một không gian, trong đó mỗi đứa trẻ không chỉ thuộc về gia đình mình mà còn cảm nhận được sự chở che của cộng đồng.

Giá trị ấy đặc biệt đáng được nhìn nhận trong đời sống hiện nay, khi nhịp sống đô thị và sự phát triển của công nghệ đang làm thay đổi cách con người giao tiếp. Trung thu vẫn có thể được tổ chức bằng những hình thức mới, nhưng việc tạo ra không gian để trẻ em gặp gỡ, vui chơi trực tiếp, để các gia đình cùng tham gia và để cộng đồng cùng chia sẻ vẫn là điều cần thiết.

Trung thu cũng là dịp để người Việt nhận diện rõ hơn mối liên hệ giữa văn hóa gia đình và văn hóa cộng đồng. Từ mâm cỗ của mỗi nhà đến những hoạt động chung của làng xóm, từ chiếc đèn của một đứa trẻ đến tiếng trống vang lên giữa sân đình, nhà văn hóa, các yếu tố tưởng như riêng lẻ lại kết nối thành một chỉnh thể văn hóa. Đó là một ngày hội mà trong đó trẻ em là trung tâm, nhưng người lớn cũng tìm thấy niềm vui và ký ức của chính mình.

Từ góc nhìn văn hóa, có thể thấy sức sống của Trung thu nằm ở khả năng thích ứng với sự thay đổi của đời sống mà vẫn giữ được những giá trị cốt lõi. Hình thức tổ chức có thể khác trước, đồ chơi có thể hiện đại hơn, bánh Trung thu có thể đa dạng hơn, không gian vui chơi có thể chuyển từ sân đình, sân nhà sang các khu đô thị, trường học, trung tâm văn hóa. Nhưng tinh thần hướng về trẻ em, gia đình và cộng đồng vẫn là nền tảng.

Giữ hồn truyền thống, mở rộng trải nghiệm

Học sinh vui vẻ tham gia chương trình "Biên cương - Đêm hội Trăng rằm" năm 2026 do Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu tổ chức. Ảnh: TTXVN phát

Những năm gần đây, nhất là khi chuẩn bị vào mùa Trung thu 2026, có thể nhận thấy Trung thu vẫn gắn với bánh, hoa quả, đèn ông sao và những cuộc rước đèn theo truyền thống. Tuy nhiên, cách người dân đón Tết Trung thu ngày càng rộng mở hơn, khi cả gia đình cùng tham gia, khám phá và trải nghiệm các hoạt động văn hóa.

Trên thị trường cũng xuất hiện ngày càng nhiều thương hiệu quà, bánh Trung thu. Một hộp quà được lựa chọn không chỉ bởi chất lượng, hương vị của bánh mà còn bởi thiết kế, cách đóng gói đẹp mắt, phù hợp với thị hiếu của người dùng nhưng vẫn giữ được những nét văn hóa Việt.

Chị N.T.H- một người bán đồ chơi tại phố Hàng Mã (Hà Nội) chia sẻ “Cùng với sự đổi mới của bánh và quà Trung thu, đồ chơi truyền thống cũng đang được làm mới để phù hợp hơn với thị hiếu hiện đại. Các nhà sản xuất đưa ra nhiều mẫu đèn và đồ chơi với thiết kế mới, đa dạng về màu sắc, kiểu dáng nhưng vẫn dựa trên những hình thức và tinh thần truyền thống. Bên cạnh đó, một số cơ sở còn cung cấp các sản phẩm đơn lẻ và bộ nguyên liệu dành cho những người yêu thích trải nghiệm, giúp trẻ em có thể tự tay làm đèn ông sao, mặt nạ hoặc các sản phẩm thủ công theo hình mẫu, hướng dẫn trực quan hoặc dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân”.

Các tiết mục văn nghệ phục vụ các em thiếu nhi tại Chương trình “Đêm hội Trăng rằm”, tối 12/9/2026, tại Trường THCS Nghĩa Trung, thành phố Đồng Nai. Ảnh: Nhật Bình/TTXVN

Năm 2026, nhiều địa phương đã tập trung chuẩn bị nguồn lực tổ chức Lễ hội Trung thu. Trong 2 ngày 23 và 24/9, tại Trung tâm Triển lãm Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam (phường Hai Bà Trưng, Hà Nội), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tổ chức Lễ hội Trung thu 2026 có sự kết hợp giữa không gian Tết Trung thu cổ truyền và các hoạt động trải nghiệm, sáng tạo hiện đại.

Điểm nhấn của Lễ hội có sự kết hợp hài hòa giữa những hình ảnh quen thuộc của Tết Trung thu cổ truyền với các hoạt động trải nghiệm mang tính tương tác, khuyến khích tư duy và sáng tạo. Tại đây, các em nhỏ có thể tìm hiểu về mâm cỗ trông trăng, đầu sư tử, tò he, mặt nạ giấy; đồng thời trực tiếp tham gia làm bánh Trung thu, làm gốm, mây tre đan, thêu tay, nặn tò he, gấp lá dừa nghệ thuật và thực hiện các sản phẩm thủ công, mỹ thuật phù hợp với lứa tuổi.

Cũng tại Hà Nội, còn có Lễ rước “Đêm trăng Phố cổ 2026” là một trong những hoạt động nổi bật trong chuỗi hoạt động “Lưu trăng Phố cổ”, kết nối nhiều di sản trong không gian quanh khu vực hồ Hoàn Kiếm. Lễ rước dự kiến diễn ra vào đêm Rằm tháng Tám có trình diễn sinh động về nghệ thuật thủ công truyền thống trong không gian đô thị hiện đại. Bên cạnh những chiếc đèn lồng truyền thống mang hình cua, cá, tôm, bướm, ông tiến sĩ, chương trình còn có các mô hình đèn lồng đặc biệt lấy cảm hứng từ Tháp Bút và Đài Nghiên trước cổng đền Ngọc Sơn. Những hình thức sáng tạo này góp phần đưa các biểu tượng văn hóa, lịch sử vào không gian Trung thu theo cách gần gũi và giàu tính trải nghiệm hơn.

Có thể thấy, Trung thu ngày nay đang được làm mới theo nhiều cách, nhưng những giá trị truyền thống vẫn được duy trì. Những chiếc bánh Trung thu truyền thống không mất đi mà được bổ sung thêm các hương vị mới, điều chỉnh độ ngọt và gắn với những câu chuyện, thông điệp riêng. Mâm cỗ và đồ chơi truyền thống cũng được đặt trong những không gian văn hóa, nơi trẻ em có thể tự tay làm đèn, mặt nạ, đầu lân hay tò he. Những cuộc rước đèn không còn chỉ là hoạt động dành cho trẻ nhỏ mà ngày càng trở thành dịp để các thành viên trong gia đình và cộng đồng cùng tham gia.