Truy xuất nguồn gốc: 'Tấm hộ chiếu số' trong cuộc chiến bảo vệ thương hiệu Việt

Các đại biểu tham dự phiên tọa đàm

Truy xuất nguồn gốc đang trở thành yêu cầu bắt buộc trong bối cảnh thị trường đối mặt với áp lực hàng giả, gian lận thương mại và tiêu chuẩn xuất khẩu ngày càng khắt khe. Tại tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng”, nhiều đại biểu cho rằng vấn đề lớn nhất hiện nay không còn nằm ở chuyện dán tem QR, mà là xây dựng được hệ thống dữ liệu đủ minh bạch để bảo vệ thương hiệu và tạo niềm tin cho thị trường.

Tọa đàm do Tạp chí Chất lượng và Cuộc sống tổ chức ngày 22/5 tại Hà Nội, trong bối cảnh Bộ Công Thương đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư quy định về truy xuất nguồn gốc đối với một số nhóm hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Tham dự tọa đàm có lãnh đạo các cơ quan quản lý, chuyên gia công nghệ cùng đại diện nhiều tập đoàn, tổng công ty lớn trong lĩnh vực xăng dầu, khí, hóa chất, phân bón...

TRUY XUẤT NGUỒN GỐC KHÔNG THỂ CHỈ DỪNG Ở VIỆC “DÁN TEM”

Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, chuỗi cung ứng ngày càng mở rộng và hành vi tiêu dùng chuyển dịch sang môi trường số, truy xuất nguồn gốc đang trở thành một trong những yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp Việt Nam.

Tại tọa đàm, nhiều đại biểu cho rằng thị trường hiện nay đang tồn tại nghịch lý: doanh nghiệp ngày càng quan tâm đến truy xuất nguồn gốc, nhưng phần lớn vẫn triển khai theo hướng rời rạc, thiếu dữ liệu và chưa tạo được niềm tin thực sự với người tiêu dùng.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương)

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) nhận định, truy xuất nguồn gốc không còn là vấn đề riêng của cơ quan quản lý hay doanh nghiệp, mà đang trở thành yêu cầu bắt buộc để xây dựng môi trường thương mại minh bạch.

Theo ông Linh, trong bối cảnh hàng giả, hàng nhái và gian lận thương mại ngày càng tinh vi, đặc biệt trên môi trường thương mại điện tử, việc minh bạch thông tin hàng hóa sẽ là yếu tố quyết định niềm tin của người tiêu dùng.

“Tuy nhiên, xu hướng chung là doanh nghiệp sẽ phải từng bước thích ứng với yêu cầu truy xuất ngày càng cao của thị trường. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng khắt khe, theo tôi, truy xuất nguồn gốc đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc thay vì chỉ dừng ở mức khuyến khích” – ông Linh khẳng định.

Không chỉ dừng ở câu chuyện minh bạch thông tin sản phẩm, truy xuất nguồn gốc giờ đây được xem như “lá chắn” bảo vệ thương hiệu, công cụ kiểm soát chất lượng và điều kiện bắt buộc để hàng hóa Việt Nam bước sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Toàn cảnh tọa đàm

Thực tế thị trường thời gian qua cho thấy, tình trạng hàng giả, hàng nhái, gian lận thương mại và thực phẩm kém chất lượng đang diễn biến ngày càng phức tạp. Từ mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, nông sản cho đến hàng tiêu dùng nhanh, nhiều sản phẩm bị làm giả tinh vi khiến người tiêu dùng khó phân biệt.

Không ít doanh nghiệp mất nhiều năm xây dựng thương hiệu nhưng chỉ sau vài vụ việc liên quan đến hàng giả hoặc chất lượng không đồng nhất đã đánh mất niềm tin của khách hàng. Trong khi đó, người tiêu dùng ngày càng khắt khe hơn với yêu cầu về nguồn gốc xuất xứ, quy trình sản xuất và độ an toàn của sản phẩm.

Đặc biệt, ở lĩnh vực nông nghiệp và thực phẩm, truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích mà đang dần trở thành “giấy thông hành” để hàng hóa tiếp cận các thị trường xuất khẩu.

Theo các đại biểu tham dự tọa đàm, nhiều thị trường nhập khẩu hiện không chỉ yêu cầu doanh nghiệp chứng minh nguồn gốc sản phẩm, mà còn yêu cầu minh bạch toàn bộ chuỗi sản xuất, từ vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn canh tác cho đến vận chuyển và lưu kho.

DOANH NGHIỆP ĐỨNG TRƯỚC ÁP LỰC MINH BẠCH DỮ LIỆU

Dù nhu cầu ngày càng lớn, việc triển khai truy xuất nguồn gốc tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế.

Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa mới chỉ dừng ở mức gắn mã QR cơ bản, trong khi hệ thống dữ liệu phía sau chưa thực sự đầy đủ và đồng bộ. Không ít trường hợp mã truy xuất chỉ dẫn tới vài thông tin giới thiệu sản phẩm, thiếu dữ liệu về quy trình sản xuất, kiểm định chất lượng hoặc chuỗi phân phối.

Ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch Công ty Cổ phần Công nghệ Checkee

Ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch Công ty Cổ phần Công nghệ Checkee cho rằng nhiều doanh nghiệp hiện mới dừng ở bước “gắn mã QR”, trong khi phần lõi của truy xuất nguồn gốc phải là dữ liệu xuyên suốt vòng đời sản phẩm.

Theo ông Quân, nếu dữ liệu không đầy đủ, không được cập nhật xuyên suốt từ sản xuất, vận chuyển đến phân phối, thì việc truy xuất gần như không có nhiều giá trị trong kiểm soát chất lượng hay chống gian lận thương mại.

Điều này khiến truy xuất nguồn gốc đôi khi bị hiểu sai thành một hoạt động mang tính “dán tem”, thay vì là hệ thống quản trị dữ liệu xuyên suốt.

Một trong những khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp hiện nay là chi phí đầu tư công nghệ và thay đổi quy trình vận hành. Để xây dựng hệ thống truy xuất hiệu quả, doanh nghiệp phải số hóa dữ liệu từ vùng nguyên liệu, sản xuất, đóng gói, logistics cho đến phân phối - ông Quân nêu giải pháp.

Tuy nhiên, đây là bài toán không đơn giản với nhiều doanh nghiệp sản xuất truyền thống, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, nơi dữ liệu còn phân tán và phụ thuộc lớn vào hộ sản xuất nhỏ lẻ.

Ngoài ra, sự thiếu thống nhất về tiêu chuẩn và nền tảng dữ liệu cũng là rào cản đáng chú ý. Hiện nay, thị trường tồn tại nhiều hệ thống truy xuất khác nhau, khiến dữ liệu chưa liên thông và khó tạo thành một hệ sinh thái đồng bộ.

Đây cũng là vấn đề được nhiều đại biểu tại tọa đàm nhắc tới khi cho rằng doanh nghiệp đang phải sử dụng nhiều nền tảng khác nhau nhưng thiếu chuẩn dữ liệu chung, dẫn tới tình trạng truy xuất “có mã nhưng thiếu thông tin”, hoặc dữ liệu không đủ độ tin cậy để phục vụ xuất khẩu và kiểm soát thị trường. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp vẫn thiếu nhân sự có khả năng vận hành hệ thống số và quản trị dữ liệu sản phẩm.

Trước những khó khăn đó, ông Nguyễn Khắc Trí, Phó tổng Giám đốc Tổng công ty Gas Petrolimex cho biết, doanh nghiệp rất mong chờ các hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện hơn. Những quy định mới như Nghị định 37 đã giúp doanh nghiệp có thêm hướng dẫn cụ thể để chuẩn hóa hoạt động truy xuất nguồn gốc.

Ngoài ra, doanh nghiệp cũng kỳ vọng sẽ có thêm nhiều giải pháp công nghệ phù hợp với từng nhóm sản phẩm khác nhau, đồng thời cần tăng cường liên thông dữ liệu và chuẩn hóa mã ngành hàng, mã sản phẩm để thuận lợi hơn cho việc kiểm tra, xác thực và truy xuất thông tin.