Truyền thông chính sách: Tạo đồng thuận xã hội cho dự án Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi)

Cấp thiết sửa đổi Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá trong bối cảnh mới

TS.BS Hà Anh Đức - Cục trưởng Cục Quản lý Khám chữa bệnh (Bộ Y tế), Giám đốc Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá cho biết, sau hơn một thập kỷ thực thi, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã đạt được nhiều kết quả tích cực, góp phần giảm tỷ lệ hút thuốc trong cộng đồng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhiều quy định đã bộc lộ hạn chế, chưa theo kịp diễn biến mới, đặc biệt là sự xuất hiện và lan rộng của các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Theo số liệu Steps năm 2021, tỷ lệ hút thuốc lá ở người trưởng thành Việt Nam là 20,8%, trong đó nam giới chiếm 41,1% và nữ giới chỉ 0,6%, cho thấy số người hút thuốc lá lớn và sự chênh lệch giới tính rất lớn. Số lượng người hút thuốc lá hiện tại ước tính khoảng 15,8 triệu người.

Mặc dù tỷ lệ hút thuốc đã giảm so với thập kỷ trước (từ 23,8% năm 2010 xuống 20,8% năm 2021) song tốc độ giảm vẫn còn chậm, chỉ khoảng 3% trong 10 năm. Tỷ lệ hút thuốc ở thanh thiếu niên cũng giảm đáng kể, từ 5,36% (2013) xuống 2,78% (2019) ở nhóm 13-17 tuổi.

"Mặc dù đã có nhiều nỗ lực và đạt được những kết quả ban đầu đáng ghi nhận trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá song Việt Nam vẫn là một trong 15 quốc gia có tỉ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá nhiều nhất trên thế giới và đứng thứ 3 trong khu vực ASEAN"- TS Đức nói.

Việt Nam hiện vẫn có hàng triệu người hút thuốc, với tỷ lệ cao ở nam giới, cho thấy gánh nặng bệnh tật liên quan đến thuốc lá vẫn rất lớn.

Hút thuốc lá gây ra nhiều bệnh mạn tính, bệnh nan y; là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh được. Bên cạnh các tác hại về sức khỏe, thuốc lá còn gây ra tổn thất về kinh tế đối với cá nhân, gia đình, xã hội và môi trường.

Theo ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu (Global Burden of Disease Study) mới nhất được Tổ chức Y tế thế giới trích dẫn, hút thuốc lá đã khiến hơn 100.000 người tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Trong số đó, có 84.500 người là người hút thuốc chủ động, và thêm 18.800 người tử vong do phơi nhiễm với khói thuốc thụ động.

Ước tính, tổng chi phí y tế cho các bệnh gây ra do thuốc lá là 92,4 nghìn tỷ đồng (2019) và 108,7 nghìn tỷ đồng (2022). Chi phí lớn nhất là do tử vong sớm, chiếm 79% tổng gánh nặng kinh tế. Chi từ quỹ BHYT cho khám chữa bệnh quy cho thuốc lá là 8,3 nghìn tỷ đồng (2019) và 8,7 nghìn tỷ đồng (2022); chiếm 7,5% tổng chi từ quỹ BHYT.

Chi từ hộ gia đình là 7,7 nghìn tỷ đồng (2019) và 8,1 nghìn tỷ đồng (2022). Gánh nặng kinh tế do hút thuốc lá gây ra đối với sức khỏe chiếm 1,14% GDP năm 2022.[2]

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được xác định là yêu cầu cấp bách nhằm kiểm soát hiệu quả các yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng.

Truyền thông chính sách – "chìa khóa" tạo đồng thuận

Theo dự thảo, Luật sửa đổi tập trung vào hai nhóm chính sách lớn:

Thứ nhất, cấm toàn diện các hoạt động liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới, bao gồm sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, sử dụng…

Thứ hai, cấm trưng bày thuốc lá tại các điểm bán lẻ nhằm giảm khả năng tiếp cận và hạn chế tác động kích thích hành vi tiêu dùng, đặc biệt với giới trẻ.

Các chính sách này được xây dựng trên cơ sở bám sát định hướng của Đảng, Quốc hội và Chính phủ, đồng thời phù hợp với các cam kết quốc tế về kiểm soát thuốc lá.

Theo các chuyên gia, công tác truyền thông chính sách được xác định đóng vai trò then chốt trong quá trình sửa đổi Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá. Đây không chỉ là kênh cung cấp thông tin mà còn là cầu nối giúp người dân, doanh nghiệp và các bên liên quan hiểu rõ sự cần thiết của việc sửa luật.

Thông qua các hoạt động hội thảo, đối thoại và cung cấp thông tin chính thống, Bộ Y tế đã và đang đẩy mạnh truyền thông về:

Tác hại của thuốc lá truyền thống và các sản phẩm thuốc lá mới Những bất cập trong quy định hiện hành Sự cần thiết phải siết chặt quản lý, tiến tới cấm các sản phẩm gây nghiện mới

Đặc biệt, việc truyền thông giúp nâng cao nhận thức về nguy cơ của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng – những sản phẩm chứa nicotine gây nghiện, tiềm ẩn nhiều rủi ro chưa được đánh giá đầy đủ.

Theo các chuyên gia, công tác truyền thông chính sách được xác định đóng vai trò then chốt trong quá trình sửa đổi Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá.

Hướng tới môi trường sống không khói thuốc

Việc sửa đổi Luật không chỉ nhằmhoàn thiện khung pháp lý về phòng, chống tác hại của thuốc lá, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ chủ trương, đường lối của Đảng, thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật và phù hợp với bối cảnh thực tiễn mà còn hướng đến bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân; giảm tỷ lệ tử vong, giảm gánh nặng bệnh tật, góp phần giảm chi phí y tế, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Truyền thông chính sách trong giai đoạn này vì vậy không chỉ dừng ở việc phổ biến quy định, mà còn góp phần thay đổi hành vi, tạo dựng môi trường xã hội không khói thuốc – nơi mỗi người dân đều được bảo vệ trước các nguy cơ từ thuốc lá.

Thái Bình