Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo: Từ nét đẹp văn hóa tới tài nguyên của người Việt

Nhân dịp đầu xuân mới Bính Ngọ 2026, GS.TSKH.NGND Vũ Minh Giang - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo (Đại học Quốc gia Hà Nội), Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã có những chia sẻ với phóng viên Báo Đại biểu Nhân dân về truyền thống tôn sư trọng đạo, hiếu học trong dòng chảy lịch sử dân tộc Việt Nam.

GS.TSKH.NGND Vũ Minh Giang - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo (Đại học Quốc gia Hà Nội), Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. Ảnh: VNU

Truyền thống tôn sư trọng đạo, hiếu học trong dòng chảy lịch sử

Theo Giáo sư Vũ Minh Giang, truyền thống tôn sư trọng đạo gắn chặt với truyền thống hiếu học, trọng học, đã ăn sâu trong đời sống người Việt từ rất lâu đời.

Người Việt coi tri thức là một thứ tài sản rất cần tích lũy. Truyền thống ấy đã hình thành từ thuở xa xưa, tuy nhiên có lẽ được chú trọng mạnh mẽ hơn từ thời Lý - thời kỳ chính quyền quân chủ bắt đầu tuyển chọn nhân tài phụng sự đất nước thông qua học hành, thi cử.

Khoa thi đầu tiên năm 1075 đánh dấu sự xuất hiện cụ thể của mối quan hệ thầy - trò trong xã hội. Nếu tinh thần ham học có thể đã có từ trước như một biểu hiện của sự cần cù, tìm tòi, thì việc “học có thầy” theo nghĩa chính danh có lẽ bắt đầu từ thế kỷ XI.

Giáo sư Vũ Minh Giang nhấn mạnh, truyền thống hiếu học, trọng học có ý nghĩa rất đặc biệt. Việt Nam vốn được nhắc đến là một quốc gia nông nghiệp - nơi tri thức đa phần được truyền qua kinh nghiệm hơn là sách vở. Nhưng chính hoàn cảnh lịch sử khắc nghiệt, với thiên tai, địch họa, những cuộc ngoại xâm liên tiếp đã buộc cả dân tộc không thể chỉ dựa vào thói quen, kinh nghiệm mà phải có trí tuệ và xây dựng chính quyền của mình trên một nền văn hiến. Như vậy, cùng với truyền thống kiên cường, bất khuất, lao động chăm chỉ, cần cù, dân tộc ta còn hình thành truyền thống văn hiến.

“Hiến” ở đây là hiền tài. Vì vậy, truyền thống này dần dần nâng lên thành một đạo lý: Muốn con hay chữ phải yêu lấy thầy. Thầy ở đây trước hết là một con người cụ thể, nhưng đồng thời cũng là biểu tượng của trí tuệ, của tri thức”, Giáo sư Vũ Minh Giang cho hay.

Theo ông, người Việt coi trọng 5 “khối tài sản” lớn gồm: tri thức, quan hệ xã hội, tiền tệ, phúc đức và uy tín. Trong đó, tri thức là khối tài sản rất quan trọng. Bên cạnh đó, muốn có phúc đức cũng cần có đạo lý trọng thầy, bởi đó là sự tôn trọng với người trao cho ta tài sản tri thức đầu tiên.

Giáo sư Vũ Minh Giang gợi dẫn, bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám thế kỷ thứ XV dẫn câu của Thân Nhân Trung phụng soạn theo lệnh vua Lê Thánh Tông: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà càng lên cao; nguyên khí suy thì nước yếu mà càng xuống thấp”.

Ông nhấn mạnh, việc đánh cược sự phát triển của đất nước vào tri thức là điều không thường thấy ở một nước quân chủ nào. Ở nhiều nơi, nguyên khí là vua, là hoàng tộc thay vì tri thức. Việc người cầm quyền đề cao hiền tài, trọng tri thức như vậy là một nét rất đặc biệt trong lịch sử dân tộc.

Không chỉ là đạo lý đẹp trong văn hóa, mà phải được khai thác nhưmột nguồn lực

Giáo sư Vũ Minh Giang nhìn nhận, ngày nay truyền thống hiếu học, trọng học không chỉ đơn thuần là nét đẹp văn hóa mà đã trở thành một tài nguyên của người Việt.

Khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới, coi giáo dục - đào tạo, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là nền tảng cho sự phát triển thì tôn sư trọng đạo và hiếu học, trọng học không thể chỉ dừng lại ở một đạo lý đẹp trong văn hóa, mà phải được khai thác như một nguồn lực, phải được biến thành sức mạnh.

Ngày nay, truyền thống hiếu học, trọng học không chỉ đơn thuần là nét đẹp văn hóa mà đã trở thành một tài nguyên của người Việt. Ảnh: Quốc Việt

“Người Việt đi học khắp nơi trên thế giới. Nhưng thực tế cho thấy, nếu chỉ học rồi bắt chước, bê nguyên mô hình bên ngoài vào thì khó thành công. Cần biết chuyển hóa tất cả những gì chúng ta có thành lợi thế, như vậy công cuộc xây dựng, phát triển, cạnh tranh quốc tế mới thành công được. Trong bối cảnh đó, vai trò của người thầy ngày nay mang một trách nhiệm lớn là khơi dậy niềm tự hào, tìm ra những thế mạnh của người Việt và tạo cho người học sự tự tin. Chỉ khi có tự tin, chúng ta mới có thể cạnh tranh và phát triển trong môi trường quốc tế”, Giáo sư Vũ Minh Giang cho hay.

Ông cho rằng, đã đến lúc không thể để truyền thống tôn sư trọng đạo, hiếu học, trọng học phát triển một cách tự phát. Thay vào đó, cần chủ trương lớn đề cao người thầy và đề cao giáo dục trong xã hội. Nếu không cẩn trọng, việc phê phán, chỉ trích một vài trường hợp nhà giáo cá biệt có thể làm xói mòn niềm tin, băng hoại truyền thống tôn sư trọng đạo.

Theo ông, bên cạnh việc tiếp tục bồi dưỡng truyền thống tốt đẹp này thì việc đề cao giáo dục, xây dựng vị thế xã hội của người thầy, tạo sự tôn trọng trong dư luận là rất quan trọng. Bên cạnh đó, cần chú trọng hơn nữa đến vấn đề phát hiện, đào tạo nhân tài. Bởi nếu chỉ “dàn hàng ngang mà tiến” thì không thể tạo nên đột phá.

Giáo sư Vũ Minh Giang nhấn mạnh, “nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí, trọng dụng nhân tài” là chủ trương lớn để đưa đất nước đi lên. Trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam, bài toán trọng dụng nhân tài càng phải đặt ra một cách quyết liệt, với tầm nhìn chiến lược.

Bên cạnh đó, người Việt đang rất cần hai chữ “tự tin”. Giáo dục, bên cạnh dạy kiến thức phải nâng cao năng lực và làm cho người Việt Nam tự tin rằng chúng ta hoàn toàn có thể đối diện với những khó khăn, thử thách trong tương lai.

Thứ ba, giáo dục phải là khát vọng. “Không có “cơn khát” ấy, người ta sẽ không đi tìm nước uống. Giáo dục ngày nay cần giúp mỗi người dân, ở mọi tầng lớp, từ người già tới người trẻ có khát vọng xây dựng đất nước hùng cường, dân tộc phồn vinh”, ông nhìn nhận.

Đặc biệt, Giáo sư Vũ Minh Giang cho rằng, phải bồi đắp ý thức trách nhiệm với dân tộc. “Khoa học không biên giới, nhưng nhà khoa học phải có Tổ quốc”, ông nói. Đồng thời, nhấn mạnh việc thấm nhuần tinh thần yêu nước, cùng với biết sử dụng khoa học - công nghệ đúng cách là điều cốt lõi cho công cuộc phát triển đất nước hôm nay.

Nguyễn Liên