Truyền thông và sứ mệnh lan tỏa nhận thức đúng về nông nghiệp hữu cơ

Báo chí có vai trò phát hiện, phản ánh và kết nối những mô hình sản xuất xanh, trong đó có sản xuất hữu cơ, với thị trường và người tiêu dùng.

Nông nghiệp Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, khi yêu cầu không chỉ là bảo đảm sản lượng hay mở rộng xuất khẩu, mà còn là nâng cao chất lượng tăng trưởng, giảm tác động môi trường và gia tăng lợi ích cho người nông dân trong chuỗi giá trị.

Những định hướng về nông nghiệp sinh thái, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số và giảm phát thải vì thế cần được chuyển hóa thành hành động cụ thể từ chính sách đến đồng ruộng. Trong quá trình ấy, vai trò của báo chí không dừng lại ở việc phản ánh các vấn đề thường nhật của sản xuất nông nghiệp, mà còn phải truyền tải rõ ràng, kiểm chứng đầy đủ và đặt những vấn đề mới của nông nghiệp xanh trong thực tiễn sản xuất.

Từ phản ánh hiện thực đến kiến tạo nhận thức

Nhiều năm qua, báo chí nông nghiệp đã góp phần làm thay đổi cách nhìn của xã hội về “tam nông”. Nông nghiệp không chỉ là câu chuyện sản xuất, nông thôn không chỉ là địa bàn cư trú, và nông dân không chỉ là người làm ra lương thực, thực phẩm. Qua những tác phẩm bám sát cơ sở, báo chí đã giúp công chúng nhìn rõ hơn giá trị kinh tế, sinh thái và văn hóa của nông nghiệp trong giai đoạn phát triển mới.

Ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), từng nhấn mạnh sự chuyển dịch từ tư duy “tuyên truyền” sang tư duy “truyền dẫn”. Vai trò của báo chí truyền thông trong nông nghiệp hiện đại không chỉ là chuyển tải thông tin một chiều từ cơ quan quản lý đến người dân, mà còn phải đưa hơi thở đời sống sản xuất, những vướng mắc từ cơ sở, những sáng kiến của nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp trở lại với nhà hoạch định chính sách.

Tuy nhiên, chính sách đúng vẫn cần được truyền thông rõ ràng, theo dõi đến cùng và phản ánh kịp thời những vướng mắc trong thực thi để thật sự đến được với nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Phản biện đóng vai trò quan trọng. Chính sự phản biện trên tinh thần xây dựng làm cho chính sách gần dân, thị trường minh bạch và những chủ thể làm thật được bảo vệ tốt hơn.

TSKH Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam, nhấn mạnh vai trò của truyền thông trong lan tỏa nhận thức đúng về nông nghiệp hữu cơ và minh bạch hóa thị trường.

Cầu nối tri thức trong chuyển đổi xanh

Một đặc điểm nổi bật của nông nghiệp xanh là hàm lượng tri thức ngày càng cao. Người nông dân ngày nay không chỉ học cách gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch, mà còn phải hiểu tiêu chuẩn, quy trình, thị trường, dữ liệu, phát thải, chi phí môi trường và yêu cầu của người tiêu dùng. Với hợp tác xã và doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra còn phức tạp hơn: muốn vào hệ thống bán lẻ hiện đại hoặc xuất khẩu, sản phẩm phải chứng minh được chất lượng, an toàn, nguồn gốc và trách nhiệm môi trường.

TS Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, khi phân tích về mục tiêu phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050 của Việt Nam, đã nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành,… và người dân để tạo sự đồng thuận xã hội. Nhận định này không chỉ đúng với lĩnh vực khí hậu, mà còn đúng với toàn bộ tiến trình chuyển đổi nông nghiệp xanh. Nếu người dân chưa hiểu rõ lợi ích và yêu cầu của quá trình chuyển đổi, từ giảm phát thải đến chuẩn hóa quy trình sản xuất, thì các mục tiêu lớn rất khó chuyển hóa thành hành động cụ thể ở cơ sở.

Ở góc độ doanh nghiệp, câu chuyện “xanh” ngày càng gắn với uy tín thị trường. Bà Lưu Thị Thu Hiền, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thực phẩm Sữa TH nhìn nhận, báo chí là “cầu nối tri thức”, giúp chuyển hóa những khái niệm kỹ thuật như Net Zero, tín chỉ carbon, năng lượng tái tạo,… thành ngôn ngữ gần gũi với công chúng. Đáng chú ý, bà cho rằng báo chí còn là đòn bẩy niềm tin, giúp doanh nghiệp tránh bị hiểu lầm là “greenwashing”, hay còn gọi là tẩy xanh thương hiệu, khi những cam kết xanh được chứng minh bằng hành động và kết quả thực tế.

Qua đó, báo chí phải ghi nhận đúng những nỗ lực thật, nhưng không quảng bá dễ dãi những thứ chưa được kiểm chứng. Với thị trường nông sản xanh, hữu cơ, niềm tin của người tiêu dùng rất dễ bị tổn thương bởi thông tin sai lệch hoặc sản phẩm không đúng cam kết. Vì vậy, báo chí cần giữ vai trò kiểm chứng, làm rõ và bảo vệ những chủ thể làm nghiêm túc.

Báo chí có thể góp phần bảo vệ những chủ thể làm thật bằng cách phản ánh đúng nỗ lực xây dựng vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn và thương hiệu.

Bảo vệ người làm thật, lan tỏa mô hình tốt

Trong phát triển nông nghiệp xanh, báo chí có một nhiệm vụ không thể thay thế: phát hiện và lan tỏa những mô hình tốt. Ở nhiều địa phương, nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp đang từng bước chuyển sang phương thức sản xuất có trách nhiệm hơn, từ thay đổi quy trình canh tác đến minh bạch nguồn gốc và mở rộng thị trường. Những nỗ lực ấy cần được báo chí phát hiện, phản ánh và kết nối kịp thời.

PGS.TS Nguyễn Xuân Hồng, nguyên Cục trưởng Cục Bảo vệ thực vật cho rằng, công tác thông tin, tuyên truyền trong phát triển nông nghiệp cần được ưu tiên hàng đầu, thậm chí phải đi trước một bước. Theo ông, khi nhận thức được thống nhất thì mới có thể tạo chuyển biến về hành động. Một thông tin chính xác, kịp thời đến người làm nông nghiệp trong nhiều trường hợp có thể mang lại giá trị rất lớn, giúp quá trình sản xuất, tiêu thụ và xây dựng thị trường tránh được những rủi ro không đáng có.

Thực tế cho thấy, nhiều sản phẩm sạch, đặc biệt là sản phẩm hữu cơ vẫn gặp khó ở khâu truyền thông và xây dựng thương hiệu. Khi thị trường xuất hiện quá nhiều cách gọi như “sạch”, “an toàn”, “tự nhiên”, “hữu cơ”, người tiêu dùng càng cần thông tin rõ ràng để phân biệt đâu là sản phẩm có quy trình, tiêu chuẩn và chứng nhận đáng tin cậy. Ở điểm này, báo chí có thể giúp người tiêu dùng nhận diện đúng giá trị của sản phẩm và tạo thêm lợi thế cho những chủ thể sản xuất nghiêm túc.

Các diễn đàn, hội nghị chuyên ngành tạo không gian để báo chí, nhà quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp cùng trao đổi về giải pháp phát triển nông nghiệp xanh, hữu cơ.

Ở góc độ tổ chức xã hội - nghề nghiệp, TSKH Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam đã nhiều lần nhấn mạnh vai trò của báo chí truyền thông trong việc lan tỏa nhận thức đúng về nông nghiệp hữu cơ, đồng hành với người sản xuất và góp phần minh bạch hóa thị trường. Với lĩnh vực hữu cơ, nơi tiêu chuẩn và niềm tin là hai trụ cột quan trọng, báo chí càng cần giúp công chúng hiểu hữu cơ không phải là một nhãn dán thương mại, mà là một hệ thống sản xuất có nguyên tắc, quy trình, kiểm soát và trách nhiệm lâu dài với môi trường, hệ sinh thái, người sản xuất và người tiêu dùng.

Tuy nhiên, lan tỏa mô hình tốt không có nghĩa là chỉ nói về mặt tích cực. Nông nghiệp xanh ở Việt Nam vẫn còn nhiều rào cản, từ quy mô sản xuất nhỏ, liên kết chuỗi thiếu bền vững đến chi phí chứng nhận và sức mua thị trường chưa ổn định. Vì vậy, báo chí cần phản ánh các mô hình bằng cái nhìn đầy đủ hơn bằng cách ghi nhận kết quả, nhưng đồng thời làm rõ điều kiện thành công, điểm nghẽn cần tháo gỡ và khả năng nhân rộng trong thực tế.

Đặc biệt, báo chí cần góp phần bảo vệ những chủ thể làm thật bằng cách tạo ra môi trường thông tin rõ ràng và công bằng. Khi sản phẩm có quy trình, chứng nhận và cam kết dài hạn được nhận diện đúng, thị trường sẽ bớt nhiễu loạn, người tiêu dùng có thêm căn cứ lựa chọn, còn những người làm nông nghiệp nghiêm túc có thêm động lực theo đuổi nông nghiệp xanh.

Những tác phẩm báo chí bám sát cơ sở góp phần đưa câu chuyện nông nghiệp xanh đến gần hơn với công chúng và thị trường. Trong ảnh: Tác giả đang thực hiện phóng sự ảnh về mô hình rau khí canh tại Hà Nội.

Để báo chí thật sự trở thành đòn bẩy phát triển

Một nền nông nghiệp mới cũng cần một cách làm báo mới: sâu hơn, chậm hơn ở những vấn đề cần phân tích, nhanh hơn ở những cảnh báo cần thiết, đa chiều hơn trong phản ánh lợi ích của nông dân, doanh nghiệp, nhà quản lý, nhà khoa học và người tiêu dùng.

Cơ quan báo chí cũng cần đầu tư cho các tuyến chuyên đề chuyên sâu về nông nghiệp xanh, hữu cơ,…và xây dựng thương hiệu nông sản. Những cơ quan báo chí chuyên ngành như Tạp chí Hữu cơ Việt Nam có thể góp một tiếng nói riêng trong hệ sinh thái truyền thông ấy, nhưng điều quan trọng hơn là sự tham gia rộng rãi của báo chí chính thống trong việc đưa những vấn đề cốt lõi của nông nghiệp xanh, bền vững đến với công chúng.

Nông nghiệp xanh chỉ có thể phát triển khi chính sách, khoa học, thị trường và người sản xuất cùng chuyển động trong một môi trường đủ minh bạch và tin cậy. Báo chí, bằng vai trò truyền dẫn, phản biện và kiểm chứng thông tin, có thể góp phần tạo nên môi trường ấy. Khi đó, báo chí không chỉ là kênh phản ánh đời sống sản xuất, mà còn thực hiện sứ mệnh lan tỏa giá trị nông nghiệp xanh, góp phần tạo niềm tin xã hội và thúc đẩy nông nghiệp Việt Nam phát triển xanh, hữu cơ, tuần hoàn và bền vững.