Từ cây thuốc đến sản phẩm: Làm sao nâng giá trị dược liệu Việt?

Việt Nam có nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú, cùng nền y học cổ truyền với lịch sử phát triển lâu đời. Tuy nhiên, để biến tiềm năng ấy thành những sản phẩm có giá trị kinh tế cao, đáp ứng yêu cầu của thị trường và phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân, dược liệu cần được phát triển theo hướng bài bản, đồng bộ, từ khâu chọn giống, trồng trọt, thu hái đến sơ chế, chế biến và đưa ra thị trường.

Phát triển dược liệu theo chuỗi giá trị

Dược liệu không chỉ là những cây thuốc được trồng và thu hái trong tự nhiên. Để trở thành nguyên liệu phục vụ sản xuất thuốc và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, dược liệu cần trải qua một quy trình phát triển chặt chẽ, bảo đảm chất lượng, an toàn và phù hợp với mục đích sử dụng.

Từ việc lựa chọn giống, xác định vùng trồng, xây dựng quy trình canh tác đến thu hái, sơ chế, bảo quản và chế biến, mỗi công đoạn đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguyên liệu đầu vào. Nếu thiếu sự liên kết giữa các khâu, dược liệu có thể không đồng đều về chất lượng, khó đáp ứng yêu cầu sản xuất quy mô lớn và hạn chế khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Y Dược cổ truyền Tuệ Tĩnh, Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, muốn nâng cao giá trị dược liệu cần phát triển theo chuỗi giá trị, từ khâu chọn giống, tổ chức trồng trọt đến sơ chế, chế biến và phát triển nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất.

Nguồn nguyên liệu này cần đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp sản xuất thuốc từ dược liệu, đồng thời cung cấp dược liệu đã được bào chế thành vị thuốc cho các cơ sở khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền.

Cách tiếp cận theo chuỗi giá trị giúp kết nối hoạt động sản xuất tại vùng trồng với nhu cầu thực tế của thị trường. Thay vì phát triển tự phát, người trồng cần nắm được yêu cầu về chủng loại, chất lượng, sản lượng và thời gian cung ứng. Trong khi đó, doanh nghiệp có điều kiện chủ động hơn về nguồn nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và tổ chức sản xuất.

Phát triển chuỗi giá trị, xây dựng thương hiệu để nâng cao giá trị dược liệu Việt.

Đặc biệt, phát triển dược liệu không thể chỉ dừng ở việc mở rộng diện tích trồng. Nếu nguyên liệu chưa đáp ứng yêu cầu về chất lượng, chưa có đầu ra ổn định hoặc thiếu công nghệ sơ chế, bảo quản phù hợp, giá trị kinh tế mang lại sẽ khó tương xứng với tiềm năng của cây thuốc.

Bởi vậy, việc quy hoạch vùng trồng cần gắn với điều kiện sinh thái, đặc điểm của từng loài cây và nhu cầu sử dụng. Cùng với đó, cần chú trọng bảo tồn nguồn gen, lựa chọn giống phù hợp, áp dụng quy trình trồng trọt tốt và kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng dược liệu.

Ở khâu sau thu hoạch, đầu tư cho sơ chế, sấy, bảo quản và chế biến có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế hao hụt, duy trì chất lượng nguyên liệu và kéo dài thời gian bảo quản. Khi có nguồn nguyên liệu đạt yêu cầu, doanh nghiệp mới có thể chủ động phát triển các sản phẩm thuốc từ dược liệu với quy mô và chất lượng ổn định.

Doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm, người dân là đối tác quan trọng

Một trong những vấn đề đặt ra trong phát triển dược liệu là làm thế nào để kết nối người trồng với đơn vị thu mua, chế biến và tiêu thụ. Thực tế, nếu thiếu liên kết bền vững, người dân có thể gặp khó khăn khi tìm đầu ra, trong khi doanh nghiệp cũng khó duy trì nguồn cung ổn định, đồng đều về chất lượng.

PGS.TS Nguyễn Duy Thuần nhấn mạnh sự cần thiết phải lấy doanh nghiệp làm trung tâm trong phát triển chuỗi giá trị dược liệu, đồng thời có sự hỗ trợ, khuyến khích của Nhà nước thông qua các chính sách phù hợp.

Theo định hướng này, doanh nghiệp cần tham gia từ sớm vào quá trình tổ chức sản xuất, xác định nhu cầu nguyên liệu, lựa chọn vùng trồng và hướng dẫn quy trình kỹ thuật. Việc chủ động xây dựng kế hoạch thu mua, chế biến và tiêu thụ cũng giúp tạo cơ sở để người dân yên tâm đầu tư sản xuất.

Tuy nhiên, doanh nghiệp không thể phát triển nguồn nguyên liệu bền vững nếu thiếu sự tham gia của người dân. Người trồng cần được đào tạo bài bản về kỹ thuật canh tác, chăm sóc, thu hái và sơ chế; đồng thời hiểu rõ yêu cầu chất lượng đối với từng loại dược liệu.

PGS.TS Nguyễn Duy Thuần cho rằng người dân cần đồng hành cùng doanh nghiệp, được hướng dẫn kỹ thuật và có hợp đồng cam kết rõ ràng. Đây là cơ sở để hình thành mối liên kết ổn định giữa bên sản xuất nguyên liệu và bên sử dụng nguyên liệu.

Khi có thỏa thuận minh bạch về sản lượng, tiêu chuẩn chất lượng, phương thức thu mua và trách nhiệm của các bên, người dân sẽ có thêm cơ sở để chủ động kế hoạch sản xuất. Doanh nghiệp cũng giảm nguy cơ thiếu nguyên liệu hoặc phải thu mua nguồn hàng không đồng nhất.

Về phía Nhà nước, các chính sách hỗ trợ cần hướng đến tháo gỡ những khó khăn trong phát triển vùng trồng, ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng cơ sở sơ chế, chế biến và nâng cao năng lực sản xuất. Việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào dược liệu cần gắn với yêu cầu phát triển bền vững, bảo đảm lợi ích của người dân và sử dụng hiệu quả tài nguyên cây thuốc.

Bên cạnh đó, công tác đào tạo, chuyển giao kỹ thuật và phổ biến các tiêu chuẩn chất lượng cần được chú trọng. Người dân không chỉ là lực lượng trực tiếp trồng cây thuốc mà còn là mắt xích quan trọng quyết định chất lượng nguyên liệu đầu vào của toàn chuỗi.

Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người trồng sẽ giúp hình thành vùng nguyên liệu có tổ chức, tạo điều kiện để dược liệu Việt phát triển ổn định, từng bước đáp ứng yêu cầu của ngành sản xuất thuốc và thị trường.

Xây dựng thương hiệu, minh bạch nguồn gốc để nâng sức cạnh tranh

Bên cạnh chất lượng nguyên liệu, thương hiệu và khả năng truy xuất nguồn gốc là những yếu tố quan trọng quyết định khả năng tiếp cận thị trường của dược liệu và các sản phẩm từ dược liệu.

Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, cần xây dựng thương hiệu xuyên suốt các giai đoạn sản xuất, từ dược liệu ban đầu đến sản phẩm cuối cùng, đồng thời bảo đảm truy xuất nguồn gốc chính xác đối với từng thương hiệu.

Điều này đòi hỏi việc quản lý thông tin phải được thực hiện nhất quán từ vùng trồng, giống cây, quy trình canh tác, thu hái, sơ chế đến chế biến và phân phối. Các thông tin về nguồn gốc và chất lượng cần có căn cứ rõ ràng, có khả năng kiểm tra, đối chiếu khi cần thiết.

Truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp tăng tính minh bạch mà còn hỗ trợ doanh nghiệp kiểm soát chất lượng nguyên liệu, phát hiện những khâu chưa đáp ứng yêu cầu và nâng cao trách nhiệm của các bên tham gia chuỗi sản xuất. Đối với người tiêu dùng, thông tin rõ ràng cũng góp phần củng cố niềm tin vào sản phẩm.

Để xây dựng thương hiệu bền vững, doanh nghiệp cần quan tâm đến chất lượng thực chất thay vì chỉ tập trung vào bao bì, nhãn mác hay hoạt động quảng bá. Mỗi sản phẩm cần đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, an toàn và tiêu chuẩn sản xuất phù hợp với quy định hiện hành. Những thông tin về công dụng cũng cần được cung cấp chính xác, có căn cứ, tránh quảng cáo vượt quá bằng chứng khoa học và phạm vi được phép.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ trong kiểm soát chất lượng, bảo quản và chế biến dược liệu. Việc nghiên cứu thành phần, đánh giá chất lượng nguyên liệu và hoàn thiện quy trình sản xuất có thể tạo nền tảng để phát triển những sản phẩm có chất lượng ổn định, đáp ứng tốt hơn nhu cầu sử dụng.

Đối với những dược liệu có tiềm năng, việc phát triển sản phẩm cần gắn với nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen và khai thác hợp lý. Không nên chỉ chú trọng khai thác lợi ích kinh tế trước mắt mà bỏ qua khả năng tái tạo của nguồn tài nguyên, đặc biệt với những loài cây thuốc quý hoặc có nguy cơ suy giảm trong tự nhiên.

Mặt khác, thương hiệu dược liệu Việt cần được xây dựng trên cơ sở lợi thế của từng vùng, chất lượng nguyên liệu và năng lực chế biến. Khi sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, quy trình sản xuất được kiểm soát và chất lượng được duy trì ổn định, doanh nghiệp sẽ có điều kiện nâng cao sức cạnh tranh, mở rộng thị trường và gia tăng giá trị sản phẩm.

Từ cây thuốc đến sản phẩm là một quá trình đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chủ thể, không thể thành công nếu chỉ dựa vào lợi thế tài nguyên sẵn có. Phát triển chuỗi giá trị đồng bộ, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, bảo đảm người dân được tham gia và hưởng lợi, đồng thời chú trọng chất lượng, thương hiệu và truy xuất nguồn gốc sẽ tạo nền tảng để nâng cao giá trị dược liệu Việt.

Đây cũng là hướng đi cần thiết để khai thác hiệu quả tiềm năng cây thuốc, phát triển ngành dược liệu theo hướng bền vững và đóng góp thiết thực cho công tác chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân.