Từ 'Chiếu dời đô' đến quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm: Phát triển nhanh hay phát triển đúng?

Bản dịch tiếng Việt của Chiếu dời đô:

Xưa nhà Thương đến đời Bàn Canh năm lần dời đô, nhà Chu đến đời Thành Vương ba lần dời đô, há phải các vua thời Tam Đại ấy theo ý riêng tự tiện dời đô. Làm như thế cốt để mưu nghiệp lớn, chọn ở chỗ giữa, làm kế cho con cháu muôn vạn đời, trên kính mệnh trời, dưới theo ý dân, nếu có chỗ tiện thì dời đổi, cho nên vận nước lâu dài, phong tục giàu thịnh. Thế mà hai nhà Đinh, Lê lại theo ý riêng, coi thường mệnh trời, không noi theo việc cũ Thương Chu, cứ chịu yên đóng đô nơi đây, đến nỗi thế đại không dài, vận số ngắn ngủi, trăm họ tổn hao, muôn vật không hợp. Trẫm rất đau đớn, không thể không dời.

Huống chi thành Đại La, kinh đô cũ của Cao Vương, ở vào nơi trung tâm trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi, chính giữa nam bắc đông tây, tiện nghi núi sông sau trước. Vùng này mặt đất rộng mà bằng phẳng, thế đất cao mà sáng sủa, dân cư không khổ thấp trũng tối tăm, muôn vật hết sức tươi tốt phồn thịnh. Xem khắp nước Việt đó là nơi thắng địa, thực là chỗ tụ hội quan yếu của bốn phương, đúng là nơi thượng đô kinh sư mãi muôn đời.

Trẫm muốn nhân địa lợi ấy mà định nơi ở, các khanh nghĩ thế nào?

(Bản dịch của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, in trong Đại Việt sử ký toàn thư, Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993)

Thiên thời, trước hết, nghĩa là phù hợp với thời điểm của lịch sử. Chiếu dời đô ra đời trong bối cảnh đất nước vừa trải qua những biến động cuối thời Đinh, Tiền Lê, bước vào giai đoạn ổn định và cần một trung tâm mới cho công cuộc kiến thiết lâu dài. Khi viện dẫn các triều đại hưng thịnh trong lịch sử từng dời đô, Lý Thái Tổ khẳng định rằng đây là thời điểm phù hợp để thay đổi. Dời đô, vì thế, không phải là một quyết định ngẫu hứng, mà là hành động nắm bắt đúng nhịp vận động của lịch sử - khi đất nước đã sẵn sàng chuyển mình từ phòng thủ sang phát triển.

Tiếp theo, Chiếu dời đô miêu tả địa thế thành Đại La: nơi “ở trung tâm trời đất, chính giữa nam bắc đông tây”, có “thế rồng cuộn hổ ngồi, núi sông sau trước”, “rộng mà bằng phẳng, cao mà sáng sủa”. Những nhận xét ấy cho thấy một cách nhìn toàn diện bao quát địa hình, thủy văn, giao thông và cả khả năng phát triển lâu dài. Địa lợi ở đây là nơi phù hợp nhất với vận mệnh dài hạn của quốc gia - một không gian có thể nuôi dưỡng sự ổn định và thịnh vượng qua nhiều thế hệ.

Vị trí của thành Thăng Long trong hài hòa với không gian mặt nước theo nguyên lý truyền thống. Ảnh: Bản đồ Hồng Đức

Sau cùng là nhân hòa, lấy sự bình an của con người làm cốt lõi. Vị vua đầu tiên của nhà Lý đã dùng lý lẽ, dẫn chứng lịch sử để tạo sự đồng thuận trong triều đình, đồng thời đặt lợi ích của dân chúng làm tiêu chí cốt lõi: “...dân cư không khổ thấp trũng tối tăm, muôn vật hết sức tươi tốt phồn thịnh” không chỉ là một nhận xét về điều kiện sinh sống, mà còn là một nguyên tắc trị quốc: mọi quyết sách đều phải hướng tới sự ổn định và an cư của con người. “Nhân hòa” vì thế không chỉ là sự đồng thuận của lòng người, mà còn là sự bảo đảm an sinh cho đời sống xã hội bền vững.

Điều làm nên giá trị vượt thời gian của Chiếu dời đô chính là sự hội tụ của ba yếu tố này. Có thiên thời mà thiếu địa lợi, quyết định sẽ thiếu nền tảng; có địa lợi mà thiếu nhân hòa, sự phát triển khó bền vững; có nhân hòa mà không đúng thiên thời, cơ hội sẽ trôi qua. Trong quyết định dời đô năm 1010, cả ba yếu tố ấy đã gặp nhau: đúng thời điểm, đúng không gian và vì con người. Chính vì vậy, Thăng Long - Hà Nội không chỉ trở thành kinh đô, mà còn trở thành một trung tâm văn hiến đã tồn tại và phát triển suốt hơn một nghìn năm.

Đặt quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm trong hệ quy chiếu thiên thời - địa lợi - nhân hòa cho chúng ta thấy nhiều vấn đề cần được nhìn nhận lại một cách thận trọng hơn.

Thiên thời: Đúng thời của biến động và thích ứng

Trước hết, xét về thiên thời, thế giới ngày nay đang ở trong một giai đoạn nhiều biến động phức tạp. Phát triển đô thị không còn là thời kỳ mở rộng thuần túy như những năm đầu của cuộc cách mạng công nghiệp, mà là thời kỳ phải giải quyết những vấn đề do chính công cuộc đô thị hóa, công nghiệp hóa đã gây ra.

Biến đổi khí hậu toàn cầu, nước biển dâng, thời tiết cực đoan và các chu kỳ mưa - hạn bất thường đang dần làm thay đổi những điều kiện tự nhiên vốn được coi là ổn định. Các biến động này là lời nhắc về giới hạn của tự nhiên và sự cần thiết phải điều chỉnh thích ứng.

Hiện trạng trên đề ra một yêu cầu tiếp cận thận trọng hơn trong quy hoạch: ưu tiên các mô hình đô thị linh hoạt thuận tự nhiên, tăng cường không gian thấm nước, bảo tồn các vùng trũng như những hạ tầng xanh để điều hòa khí hậu, và giảm phụ thuộc vào các giải pháp kỹ thuật của hạ tầng xám. Hợp thời, đúng xung thế hôm nay là biết điều chỉnh nhịp phát triển, hướng tới một đô thị bền vững, có khả năng chống chịu và thích nghi cao hơn trước những biến động dài hạn của tự nhiên .

Hà Nội trong một trong những đợt lụt lịch sử tháng 10.2025. Ảnh: TTXVN

Địa lợi: Tái nhận diện cấu trúc tự nhiên của châu thổ

Xét về đặc điểm của địa hình tự nhiên, Hà Nội nằm trọn trong cấu trúc rộng lớn của đồng bằng sông Hồng và các phụ lưu, tạo nên một địa hình với nhiều sông nhỏ, ao hồ. Cao độ chỉ chênh lệch vài mét nhưng đủ để quyết định tính chất của từng khu vực: nơi cao ráo thuận cư trú, nơi trũng thấp giữ vai trò tích nước, tiêu thoát và điều hòa thủy văn.

Lịch sử cư trú của vùng châu thổ này đã cho thấy một nguyên tắc nhất quán: con người lựa chọn các dải đất cao để định cư, đồng thời để lại những vùng trũng làm ruộng, ao hồ, hoặc không gian thoát lũ. Đó là một cấu trúc mềm, linh hoạt, cho phép hấp thụ những biến động theo mùa của nước mà không gây ra xung đột lớn.

Trong bối cảnh hiện đại, khi đô thị mở rộng, nguy cơ lớn nhất là làm mất đi cấu trúc ấy. Khi các vùng trũng bị san lấp, ao hồ bị thu hẹp, và bề mặt bị bê tông hóa liên tục, hệ thống tự điều tiết của đồng bằng bị suy giảm. Nước không còn chỗ để lan tỏa và thấm xuống, buộc phải dồn nén vào hệ thống thoát nước kỹ thuật, vốn luôn có giới hạn. Điều này không chỉ làm gia tăng nguy cơ ngập úng, mà còn khiến đô thị trở nên phụ thuộc vào các giải pháp tốn kém và khó bền vững.

Nghiên cứu hiện trạng cao độ của Hà Nội chỉ ra những vùng trũng thấp phía Nam, không phù hợp để phát triển đô thị. Ảnh: HUPI

Từ góc nhìn đó, Hà Nội cần tái khẳng định vai trò nền tảng của từng lớp địa hình đồng mức trong tổng thể đồng bằng. Những vùng trũng phía Nam, thay vì được xem là quỹ đất phát triển đô thị, cần được tổ chức như các không gian điều hòa nước quy mô lớn; các hành lang sông, đặc biệt là dọc sông Hồng, cần được giữ như dải sinh thái vùng đệm thay vì bị bó chặt bởi hạ tầng cứng; hệ thống hồ nội đô nên được khôi phục như những nút cân bằng trong mạng lưới thủy văn. Đây không chỉ là giải pháp môi trường, mà còn là cách trả lại cấu trúc vốn có của đồng bằng châu thổ.

Địa lợi không phải là lợi thế để khai thác tối đa, mà cần xem là giới hạn để phát triển một cách hài hòa với tự nhiên. Đồng bằng sông Hồng không phù hợp với một mô hình đô thị hiện đại duy lý, cứng hóa và đồng nhất, mà cần một cấu trúc hài hòa gắn liền với hệ thống sông, hồ, mặt nước. Khi quy hoạch biết dựa vào cấu trúc tự nhiên thay vì tìm cách thay thế nó, đô thị không chỉ bền vững hơn, mà còn phát huy được bản sắc đã hình thành qua hàng nghìn năm lịch sử.

Nhân hòa: Quy hoạch vị nhân sinh trong đô thị đương đại

Nếu thiên thời là bối cảnh và địa lợi là nền tảng, thì nhân hòa là mục tiêu của mọi quy hoạch: một đô thị được xây dựng để con người có thể sống hạnh phúc, gắn bó và phát triển bền vững. Trong bối cảnh Hà Nội hôm nay, nhân hòa cần được hiểu như một hệ giá trị vị nhân sinh trong quy hoạch. Đô thị không chỉ là tập hợp của hạ tầng và công trình, mà là không gian của đời sống: nơi con người làm việc, di chuyển, gặp gỡ, nghỉ ngơi và hình thành các mối quan hệ nhân văn trong xã hội. Vì vậy, một quy hoạch đúng đắn không thể chỉ đo bằng chỉ tiêu kỹ thuật hay quy mô đầu tư, mà phải được đánh giá bằng sự tôn trọng người dân mà đồ án đó biểu hiện.

Làng trồng đào Nhật Tân có từ lâu đời, cùng góp phần tạo nên vẻ đẹp rất độc đáo của văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Ảnh: Znews

Điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại giá trị của những cộng đồng cư dân trong quy hoạch phát triển. Những khu dân cư lâu đời, những không gian sinh hoạt văn hóa quen thuộc, những mạng lưới xã hội hình thành qua thời gian - tất cả đều là tài sản vô hình của mỗi đô thị. Khi các dự án quy mô lớn dẫn đến di dời hàng loạt, vấn đề không chỉ là tái định cư về mặt vật chất, mà là nguy cơ đứt gãy những cấu trúc xã hội tinh tế ấy. Nhân hòa vì thế không thể đạt được nếu cư dân chỉ bị xem như đối tượng cần sắp xếp lại, thay vì là chủ thể cùng tham gia của quá trình quy hoạch.

Một hướng tiếp cận nhân văn sẽ là ưu tiên cải tạo và tái thiết tại chỗ, hạn chế tối đa sự dịch chuyển cư dân quy mô lớn. Đồng thời, cần phát triển các không gian công cộng chất lượng, nơi mọi tầng lớp có thể tiếp cận dễ dàng, từ đó củng cố sự gắn kết xã hội. Quy hoạch cũng cần quan tâm đến những nhu cầu rất đời thường như khoảng cách đi bộ, bóng mát, mặt nước, chỗ nghỉ chân,… những yếu tố nhỏ nhưng tạo nên cảm nhận sống của một đô thị.

Chiều Hồ Tây. VNA/VNS Photo Khánh Hòa

Hà Nội hôm nay, trong hành trình định hình cho một thế kỷ tới, có lẽ cũng đang đứng trước một lựa chọn giữa những cơ hội phát triển và những thách thức ngày càng phức tạp. Với một đô thị có bề dày lịch sử như Hà Nội, điều quan trọng không phải là đi nhanh, mà là thận trọng sáng suốt để có hướng đi đúng đắn. Một quy hoạch bền vững không nhất thiết phải lớn nhất hay hiện đại nhất, mà cần là quy hoạch phù hợp với bối cảnh thời đại, biết tôn trọng, thuận theo quy luật tự nhiên, và đặt con người vào trung tâm của mọi quyết sách.

Và có lẽ, bài học sâu xa nhất từ Chiếu dời đô của đức Lý Thái Tổ không chỉ nằm ở việc dời đô, mà ở nguyên lý: Thiên thời, địa lợi, nhân hòa. Chỉ khi không nằm ngoài những nguyên lý căn bản đó, một đô thị mới có sự phát triển bền vững, hạnh phúc mang bản sắc của chính mình.

KTS. Trần Tuấn, Nhóm nghiên cứu không gian mặt nước Hà Nội (HWSUD)