Từ chuẩn mực văn hóa đến kỷ cương pháp luật - Hệ điều tiết kép để Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới - Bài 2: Khi văn hóa không còn đủ sức điều tiết

Thực trạng đáng suy ngẫm về sự suy yếu văn hóa trong xã hội

Trong đời sống xã hội, không phải mọi hành vi đúng đắn đều xuất phát từ nỗi lo bị xử phạt, mà còn từ nhận thức, lương tâm và ý thức trách nhiệm. Khi những chuẩn mực ứng xử trở thành thói quen và ý thức tự giác, văn hóa phát huy vai trò điều tiết từ bên trong, giúp con người tự xác lập giới hạn hành vi, duy trì các quan hệ xã hội trên nền tảng tin cậy và ngăn ngừa xung đột. Sức mạnh của văn hóa không nằm ở sự cưỡng buộc, mà ở khả năng định hướng hành vi, hình thành ý thức tự nguyện tuân thủ, qua đó giảm sự phụ thuộc vào các biện pháp giám sát và chế tài pháp luật. Tuy nhiên, khả năng điều tiết hành vi của văn hóa cũng có những giới hạn nhất định. Khi lợi ích cá nhân lấn át trách nhiệm cộng đồng, sự vô cảm trở nên phổ biến, những hành vi sai trái được biện minh hoặc dung túng, sức ràng buộc của các chuẩn mực xã hội sẽ suy giảm.

Thực tiễn giao thông là minh chứng rõ nét cho giới hạn của cơ chế tự điều chỉnh bằng văn hóa. Theo số liệu của Bộ Công an, từ ngày 15/12/2024 đến ngày 14/12/2025, cả nước xảy ra 18.615 vụ tai nạn giao thông, làm 10.527 người tử vong, bình quân gần 29 người tử vong mỗi ngày. Dù xuất phát từ nhiều nguyên nhân, những con số này vẫn đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và trách nhiệm đối với sự an toàn của cộng đồng.

Đằng sau việc chấp hành tín hiệu giao thông, tuân thủ tốc độ hay nhường đường còn là những yêu cầu thuộc về văn hóa ứng xử: biết kiềm chế bản thân, tôn trọng người khác và không đánh đổi sự an toàn lấy sự thuận tiện cá nhân. Tuy nhiên, khi những chuẩn mực ấy không đủ sức ngăn chặn các hành vi bất chấp quy tắc giao thông, gây nguy hiểm cho người khác, sự điều chỉnh bằng pháp luật trở nên đặc biệt cần thiết. Những quy định bắt buộc về trật tự, an toàn giao thông đường bộ cùng cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm chính là công cụ để bảo vệ tính mạng, sức khỏe con người khi ý thức tự giác không được thực hiện đầy đủ. Pháp luật có thể xử lý hành vi vi phạm nhưng việc hình thành thói quen tuân thủ ngay cả khi không có lực lượng chức năng giám sát vẫn cần đến nền tảng văn hóa.

Trong hoạt động kinh doanh, giới hạn của sự tự điều chỉnh cũng thể hiện rõ khi lợi ích kinh tế được đặt cao hơn đạo đức và trách nhiệm. Năm 2025, lực lượng Quản lý thị trường kiểm tra 27.540 vụ, phát hiện và xử lý 23.402 vụ vi phạm. Đằng sau những kết quả xử lý ấy là yêu cầu về tính minh bạch, sự trung thực và trách nhiệm mà không phải chủ thể kinh doanh nào cũng thực hiện đầy đủ.

Chữ tín vốn là một chuẩn mực văn hóa quan trọng trong hoạt động thương mại, nhưng không phải lúc nào cũng đủ sức ngăn chặn hành vi gian lận, trục lợi. Khi lợi ích trước mắt lấn át trách nhiệm đối với người tiêu dùng và cộng đồng, pháp luật phải can thiệp để xác định nghĩa vụ của doanh nghiệp, xử lý vi phạm và bảo đảm cạnh tranh công bằng. Một thị trường lành mạnh không thể chỉ trông chờ vào thiện chí của các chủ thể kinh doanh. Song, nếu doanh nghiệp chỉ trung thực khi bị kiểm tra, chỉ thực hiện cam kết khi đứng trước nguy cơ bị xử phạt, thì văn hóa kinh doanh vẫn chưa thực sự trở thành nền tảng của hoạt động kinh tế.

Tương tự, trong gia đình, tình yêu thương, sự tôn trọng và trách nhiệm vốn là những giá trị văn hóa nền tảng để duy trì các mối quan hệ. Nhưng khi những giá trị ấy không đủ sức ngăn chặn hành vi bạo lực, pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình đã tạo cơ sở pháp lý để phòng ngừa, bảo vệ người bị bạo lực và xử lý hành vi vi phạm. Trong hoạt động công vụ, khi ý thức trách nhiệm, sự liêm chính và tinh thần tận tụy không được thực hiện đầy đủ, các quy định về nghĩa vụ, kỷ luật và trách nhiệm pháp lý là cơ sở để kiểm soát quyền lực, xử lý sai phạm và bảo đảm kỷ cương hành chính.

Như vậy, sự suy yếu của văn hóa không đơn thuần là sự xuống cấp trong cách ứng xử, mà còn phản ánh sự suy giảm khả năng tự điều chỉnh của xã hội. Khi những mâu thuẫn và hành vi gây hại không thể được ngăn ngừa bằng nhận thức, lương tâm hay các chuẩn mực tự nguyện, pháp luật phải phát huy vai trò điều chỉnh bằng các quy tắc bắt buộc, bảo vệ người bị xâm hại và buộc chủ thể vi phạm chịu trách nhiệm. Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi đời sống xã hội mở rộng sang không gian số, nơi những chuẩn mực ứng xử đang đứng trước các thách thức mới từ sự phát triển nhanh chóng của công nghệ.

Nhận thức rõ hệ lụy khi ranh giới thực - ảo bị xóa mờ

Sự lan truyền của những hành vi lệch chuẩn trên không gian mạng thời gian qua không chỉ phản ánh hạn chế trong nhận thức của từng cá nhân, mà còn đặt ra thách thức đối với khả năng điều tiết của các chuẩn mực văn hóa trong môi trường số. Nếu trong đời sống thực, hành vi của con người phần nào chịu sự chi phối trực tiếp của những mối quan hệ gia đình, cộng đồng và các quy tắc ứng xử quen thuộc, thì trên không gian mạng, cảm giác ẩn danh cùng hiệu ứng đám đông có thể làm suy giảm ý thức trách nhiệm.

TS Nghiêm Xuân Mừng, Khoa Quản lý phát triển xã hội, Học viện Hành chính và Quản trị công (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh). (Nguồn: NVCC)

Trao đổi với phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam, TS Nghiêm Xuân Mừng, Khoa Quản lý phát triển xã hội, Học viện Hành chính và Quản trị công (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) nhận định: “Vận động và biến đổi là quy luật của mọi xã hội và văn hóa cũng không nằm ngoài quy luật đó. Hiện nay chúng ta đang phải đối mặt với những thách thức mang tính bước ngoặt, do ranh giới giữa thế giới thực và không gian mạng ngày càng bị xóa nhòa. Sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ đã tạo ra những khoảng trống cả trong nhận thức của người dân lẫn hạ tầng quản lý”.

Theo TS Nghiêm Xuân Mừng, những khoảng trống ấy thể hiện rõ qua nhận thức và hành vi ứng xử của một bộ phận người sử dụng mạng xã hội. Ông phân tích: “Vấn đề đáng quan ngại trước hết là khủng hoảng nhận thức về sự ẩn danh và tự do ngôn luận. Nhiều người dùng mạng xã hội ở Việt Nam do thiếu hiểu biết vẫn có tâm lý cho rằng internet là môi trường ảo, ẩn danh nên có thể tự do phát ngôn mà không phải chịu trách nhiệm pháp lý. Tiếp theo là vấn đề vi phạm quyền riêng tư và an ninh mạng, cụ thể tình trạng xúc phạm danh dự, nhân phẩm, bạo lực mạng diễn ra phổ biến. Người dân vẫn chưa có ý thức tự giác tuân thủ Luật An ninh mạng và các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Việc vô tình hoặc cố ý chia sẻ thông tin sai sự thật, tin giả, hoặc làm lộ, lọt thông tin cá nhân của người khác cũng là những vấn đề đáng lưu ý trong môi trường số”.

Cũng theo TS Nghiêm Xuân Mừng, một bộ phận không nhỏ người dùng mạng hiện nay có thói quen “bật/tắt” ý thức tuân thủ pháp luật, dễ bị chi phối bởi tâm lý đám đông và hiệu ứng lan truyền. Đơn cử, khi chứng kiến những hành vi vi phạm như chia sẻ phim lậu, phát tán thông tin chưa được kiểm chứng hay cá độ trực tuyến thu hút đông người tham gia nhưng chưa bị xử lý, họ dễ bị cuốn theo, dần bình thường hóa hành vi sai trái và hình thành tâm lý tùy tiện, coi nhẹ pháp luật. Hiện tượng này càng trở nên đáng lo ngại trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao gia tăng và nhiều vấn đề pháp lý mới nảy sinh từ sự phát triển của kinh tế số.

Nhìn chung, văn hóa và pháp luật có mối quan hệ gắn bó, bổ trợ lẫn nhau - “Văn hóa điều tiết - Pháp luật điều chỉnh”. Bởi suy cho cùng, mục tiêu của quản trị xã hội không chỉ là khiến con người không dám vi phạm vì sợ chế tài, mà còn là xây dựng một môi trường giúp họ không muốn vi phạm và tự giác tuân thủ vì nhận thức được trách nhiệm đối với cộng đồng.

Pháp luật và các chuẩn mực về văn hóa trên không gian mạng tại Việt Nam được xây dựng dựa trên hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và các bộ quy tắc ứng xử chính thức nhằm bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự xã hội và quyền lợi hợp pháp của người dân.

Luật An ninh mạng 2025 đã quy định cụ thể về bảo vệ an ninh thông tin mạng, phòng ngừa và xử lý các hành vi xâm phạm trên môi trường Internet. Nghị định 174/2026/NĐ-CP do Chính phủ ban hành ngày 15/5/2026, quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử, công nghệ thông tin và mật mã dân sự.

Đặc biệt, Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số, được ban hành kèm theo Quyết định số 423/QĐ-BVHTTDL ngày 05/03/2026 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhấn mạnh các chuẩn mực như: Tuân thủ pháp luật, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của mọi tổ chức, cá nhân; Ứng xử văn minh, lịch sự, giữ gìn bản sắc văn hóa, giá trị đạo đức và truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam; tôn trọng sự đa dạng văn hóa, khác biệt vùng miền, dân tộc, tôn giáo; Chịu trách nhiệm về hành vi ứng xử trên mạng…

(Còn tiếp)