Từ dấu tích kho lương của Nhà Trần đến không gian văn hóa cộng đồng

Đền Trần Thương là không gian lưu giữ nhiều dấu ấn lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng và văn hóa dân gian, từ dấu tích kho lương của Nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông đến hệ thống nghi lễ, lễ hội được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những lớp giá trị ấy tạo nên một không gian di sản gắn kết lịch sử vùng đất với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng hôm nay.

Quang cảnh khai mạc lễ phát lương Đức Thánh Trần ở đền Trần Thương. Ảnh tư liệu: Thanh Tùng/TTXVN

Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và dấu tích kho lương

Đền Trần Thương (thuộc xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình) nằm trên vùng đất từng giữ vị trí quan trọng trong hệ thống giao thông thủy của vùng châu thổ sông Hồng. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), khu vực này trước đây là trung tâm của sáu con ngòi nhỏ, có đường thủy kết nối với sông Hồng và sông Châu Giang. Địa thế thuận lợi, nguồn lương thực dồi dào và khả năng vận chuyển bằng đường thủy, đường bộ đã khiến nơi đây được Quốc công tiết chế Hưng Đạo Vương lựa chọn làm vị trí đặt kho lương phục vụ cuộc kháng chiến chống quân Nguyên-Mông lần thứ hai năm 1285.

Theo Cục Di sản văn hóa, khu vực quanh Đền Trần Thương còn lưu giữ đậm nét dấu ấn văn hóa vật chất thời Trần. Qua khai quật khảo cổ học, các nhà nghiên cứu đã phát hiện vũ khí, nhiều mảnh gốm sứ mang phong cách nghệ thuật thời Trần cùng những dấu tích khác. Những tư liệu này bổ sung cơ sở để nhận diện vai trò của khu vực Trần Thương trong lịch sử, bên cạnh các truyền thuyết và tư liệu dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Các đại biểu tham gia nghi thức dâng nến vào Đền. Ảnh: Đại Nghĩa/TTXVN

Theo tư liệu về di tích, sau khi thắng trận trở về, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cho lập sinh phần tại Trần Thương và giao dân địa phương phụng thờ theo lệ. Từ đó, tên gọi Trần Thương được gắn với vùng đất này. Đền Trần Thương về sau được xây dựng vào thời Hậu Lê, tương truyền trên nền kho lương nhà Trần. Di tích hiện thờ Hưng Đạo Đại vương cùng gia quyến và các tướng lĩnh có công trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên-Mông thế kỷ XIII.

Trung tâm của không gian thờ tự tại đền Trần Thương là Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Ông sinh năm 1228, thuộc dòng dõi tôn thất nhà Trần. Sự nghiệp của ông gắn với những chiến thắng lớn của quân dân Đại Việt trước các cuộc xâm lược của quân Nguyên - Mông ở thế kỷ XIII. Trong ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông, Trần Quốc Tuấn giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và chỉ huy quân đội nhà Trần. Trong cuộc kháng chiến năm 1288, ông trực tiếp nghiên cứu địa hình, lựa chọn khu vực sông Bạch Đằng để xây dựng trận địa, góp phần tạo nên chiến thắng quyết định đối với đạo quân thủy của đối phương.

Ngày 20 tháng tám năm Canh Tý 1300, Hưng Đạo Đại vương qua đời. Sau khi ông mất, triều đình truy tặng và nhân dân lập đền thờ ở nhiều nơi để tưởng nhớ. Qua thời gian, hình tượng Trần Quốc Tuấn trong đời sống tín ngưỡng dân gian được nhân dân tôn kính và suy tôn là Đức Thánh Trần.

Tại Trần Thương, tên tuổi Hưng Đạo Đại vương không chỉ được nhắc đến qua những chiến công quân sự. Dấu ấn của ông gắn trực tiếp với lịch sử vùng đất, từ việc lựa chọn nơi đây làm kho lương phục vụ kháng chiến đến việc hình thành không gian thờ phụng sau này. Chính mối liên hệ giữa nhân vật lịch sử và địa điểm cụ thể làm nên đặc trưng của đền Trần Thương.

Cục Di sản văn hóa xác định Đền Trần Thương là một trong ba địa điểm có liên quan mật thiết đến cuộc đời và sự nghiệp của Hưng Đạo Đại vương, cùng Kiếp Bạc và Bảo Lộc, được thể hiện trong câu truyền tụng: “Sinh Kiếp Bạc, thác Trần Thương, hương Bảo Lộc”.

Gắn kết lịch sử vùng đất với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng

Các bô lão địa phương phát lương cho người dân và du khách. Ảnh: Đại Nghĩa/TTXVN

Với giá trị đặc biệt tiêu biểu, di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Đền Trần Thương được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, tại Quyết định số 2367/QĐ-TTg, ngày 23/12/2015. Hai năm sau, Lễ hội Đền Trần Thương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL ngày 23/1/2017.

Đền Trần Thương hiện còn lưu giữ hệ thống kiến trúc, đồ thờ tự và hiện vật phong phú. Phần trang trí kiến trúc với các họa tiết được chạm khắc công phu, tỉ mỉ. Đền hiện còn hơn 200 di vật, cổ vật và đồ thờ tự, trong đó có tượng thờ, khám thờ, ngai thờ, kiệu, bát biểu, câu đối, đại tự, đồ gốm sứ, đồ đá cùng 38 đạo sắc phong. Những hiện vật này góp phần làm rõ lịch sử tồn tại của Di tích cũng như đời sống tín ngưỡng gắn với Đền Trần Thương.

Trong đời sống cộng đồng, Đền Trần Thương có hai kỳ lễ hội lớn hằng năm. Lễ hội Rằm tháng Giêng gắn với nghi thức phát lương Đức Thánh Trần, còn lễ hội tháng tám gắn với ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, diễn ra vào ngày 20 tháng tám âm lịch.

Năm 2026, lễ hội tháng tám được tổ chức từ ngày 25 đến 30/9 (tức từ ngày 15 đến 20 tháng tám âm lịch). Chương trình khai mạc diễn ra tối 26/9 tại sân tâm linh đền Trần Thương. Ngày 30/9 là ngày chính Lễ tưởng niệm 726 năm Ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.

18 vạn túi lương được ban tổ chức chuẩn bị để phát tại Lễ hội phát lương Đức Thánh Trần tại đền Trần Thương năm 2025. Ảnh: Đại Nghĩa/TTXVN

Lễ hội năm nay tiếp tục duy trì các nghi lễ truyền thống, đồng thời tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, giáo dục và trải nghiệm. Trong chương trình có “Hành trình theo dấu kho lương Trần Thương”, Hội thi “Em yêu lịch sử quê hương đền Trần Thương”, các trò chơi dân gian, giao lưu trống hội, giải cờ tướng, kéo co, hội thi nấu cỗ cúng dâng Thánh, lễ thả đèn hoa đăng và chương trình nghệ thuật dân ca trên hồ Trần Thương.

Trong đó, điểm nhấn của lễ hội là Lễ tưởng niệm 726 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn (ngày 30/9). Từ sáng sớm, các nghi lễ được thực hiện tại đền; tiếp đó là rước kiệu Thánh quanh khu vực đường tâm linh, dâng hương và Lễ tưởng niệm, trước khi đại biểu thực hiện nghi lễ tại Hậu cung.

Đáng chú ý, việc đưa học sinh đến với di tích thông qua hoạt động trải nghiệm tạo thêm một cách tiếp cận lịch sử từ chính không gian văn hóa của địa phương. Những câu chuyện về kho lương nhà Trần, về Hưng Đạo Đại vương và vùng đất Trần Thương không chỉ được tiếp nhận qua sách vở mà còn được kết nối với di tích, lễ hội và ký ức cộng đồng.

Người dân nhận những túi lương từ 19 cửa được Ban tổ chức bố trí quanh đền Trần Thương. Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN

Từ câu chuyện của một kho lương thời Trần, Đền Trần Thương đã hình thành một không gian văn hóa có nhiều lớp giá trị, trong đó Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn là nhân vật trung tâm kết nối những lớp giá trị ấy. Do đó, việc tổ chức Lễ hội Đền Trần Thương không chỉ nhằm tưởng nhớ tiền nhân, mà còn góp phần kết nối, giáo dục các thế hệ trong việc gìn giữ, phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc.