Từ di sản đến những không gian sáng tạo

Đưa công chúng vào câu chuyện di sản

Giữa không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám, một nét bút chậm rãi hiện lên trên mặt giấy. Người viết có thể là nghệ nhân đã nhiều năm gắn bó với thư pháp, cũng có thể là bạn trẻ lần đầu thử viết chữ. Khoảnh khắc ấy, di sản không còn nằm yên trong những câu chuyện được kể lại mà trở thành điều có thể tự mình trải nghiệm.

Đó là tinh thần nổi bật của chương trình “Nét chữ An Nhiên”. Bên cạnh giới thiệu thư pháp Hán Nôm và thư pháp Quốc ngữ, chương trình có trình diễn, giao lưu, biểu diễn âm nhạc dân tộc và tạo cơ hội để công chúng trực tiếp tiếp cận nghệ thuật thư pháp. Theo Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu, đưa thư pháp vào khuôn khổ Festival nhằm kết nối hoạt động này với cộng đồng, đời sống xã hội, đặc biệt là người trẻ, qua đó nuôi dưỡng tình yêu với di sản và nghệ thuật truyền thống.

Không gian “Nét Hà thành - Câu chuyện Hà Nội qua tà áo dài”. Ảnh: Khánh Huy

Cách làm ấy cũng hiện diện trong nhiều hoạt động khác tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. “Nét Hà thành - Câu chuyện Hà Nội qua tà áo dài” không chỉ kể về trang phục mà mở ra câu chuyện về thẩm mỹ và đời sống đô thị qua những biến chuyển của thời gian. Gần 400 bức tranh in trên vải, những chiếc máy may, xe đạp cổ cùng các bộ sưu tập áo dài đưa ký ức về một Hà Nội xưa đến gần công chúng bằng hình ảnh và thời trang.

Ở “Nét Kinh kỳ”, câu chuyện 36 phố phường được nối dài bằng những cuộc gặp với nghệ nhân và trải nghiệm nghề. Người xem có thể tìm hiểu gốm, thêu ren, đan cói, giấy dó, tơ lụa; từ sản phẩm đi sâu hơn vào nguyên liệu, kỹ thuật và bàn tay người thợ.

Ngay cả truyền thống đạo học cũng được kể lại bằng một ngôn ngữ mới qua “Khai Văn”. Những giá trị như Khai Tâm, Khai Trí, Khai Chí, Khai Nghiệp, Khai Sáng được chuyển tải bằng sự kết hợp giữa nghệ thuật truyền thống và cách biểu đạt đương đại, để câu chuyện về đạo học không chỉ thuộc về quá khứ mà trở thành gợi mở cho việc học tập, lập thân và cống hiến hôm nay.

Từ những cách làm đó, có thể nhận ra một thay đổi quan trọng, công chúng đang được đưa từ vị trí đứng ngoài quan sát vào bên trong câu chuyện di sản. Một nét chữ trở thành trải nghiệm; một nghề thủ công trở thành cuộc gặp gỡ; một câu chuyện lịch sử trở thành chất liệu cho nghệ thuật.

Bảo tàng Hà Nội cũng đang mở rộng cách tiếp cận này. Không gian bảo tàng được kết nối với các hoạt động trải nghiệm, workshop và nghệ thuật. Người tham gia có thể làm tranh, đèn Trung thu, thử các kỹ thuật thủ công thay vì chỉ quan sát hiện vật. Việc mở cửa buổi tối cũng tạo thêm một nhịp sống mới, đưa nơi lưu giữ lịch sử trở thành điểm đến để gặp gỡ, thưởng thức nghệ thuật và trải nghiệm văn hóa.

Bảo tàng Hà Nội đang là điểm hẹn văn hóa, du lịch hấp dẫn cho người dân và du khách. Ảnh: Bảo tàng Hà Nội

Tại Hoàng thành Thăng Long, cách kể chuyện di sản cũng được làm mới theo hướng tăng trải nghiệm cho công chúng. Bên cạnh trưng bày và giới thiệu các giá trị lịch sử, khảo cổ, nơi đây tổ chức hoạt động giáo dục di sản, trải nghiệm văn hóa và các chương trình nghệ thuật. Những hiện vật, dấu tích khảo cổ và câu chuyện về đời sống cung đình vì thế không chỉ được nhìn ngắm mà trở thành chất liệu để công chúng khám phá, tìm hiểu và kết nối với lịch sử.

Từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Bảo tàng Hà Nội đến Hoàng thành Thăng Long, có thể thấy những không gian vốn gắn với việc lưu giữ và giới thiệu di sản đang được mở rộng công năng. Di sản không còn chỉ là nơi để tham quan, mà dần trở thành không gian của trải nghiệm, sáng tạo và gặp gỡ cộng đồng.

Giữ cốt lõi, mở đường cho sức sống mới

Điều đáng nói không nằm ở số lượng chương trình hay sự phong phú của hình thức thể hiện, mà ở cách nhìn về di sản phía sau những hoạt động ấy.

Nếu chỉ được đặt trong không gian tĩnh, di sản có thể được bảo vệ nhưng khó tránh khỏi nguy cơ trở nên xa lạ với đời sống. Ngược lại, sáng tạo không có điểm tựa từ giá trị cốt lõi cũng dễ khiến truyền thống bị giản lược thành hình thức. Vì thế, bài toán đặt ra là tìm được điểm cân bằng: giữ cái cốt lõi của di sản, đồng thời tìm cách kể, cách trải nghiệm và cách kết nối mới để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Đây cũng là hướng tiếp cận được Hà Nội đặt ra khi tổ chức Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026. Tại chương trình giới thiệu Festival, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Lê Thị Ánh Mai nhấn mạnh, Festival tiếp tục lấy di sản làm nền tảng, đồng thời chú trọng quá trình di sản được trao truyền, sáng tạo và lan tỏa trong đời sống đương đại. Theo đó, di sản không chỉ được gìn giữ mà còn được tiếp cận bằng những cách thức mới, phù hợp hơn với công chúng hôm nay.

Các nghệ nhân Bát Tràng tạo tác gốm trong không gian âm nhạc. Ảnh: Phương Lộc

Theo GS.TS Từ Thị Loan, Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam, di sản không chỉ là “nguồn lực nền tảng” mà còn là “nguồn cảm hứng sống” cho các ngành công nghiệp văn hóa. Bà cho rằng, từ huyền thoại, tín ngưỡng, lễ hội, âm nhạc dân gian, mỹ thuật truyền thống đến không gian kiến trúc, cảnh quan lịch sử, đều có thể được tái cấu trúc, diễn giải và chuyển hóa thành những sản phẩm sáng tạo mới, nhưng phải tôn trọng giá trị cốt lõi của di sản.

Quan điểm ấy gặp nhau với những gì đang diễn ra trong các không gian văn hóa của Hà Nội. Tại Bảo tàng Hà Nội, lịch sử, âm nhạc truyền thống và nghệ thuật đương đại được đặt cạnh nhau. Những chương trình như “Âm nhạc và Di sản”, “Kết nối di sản - Kiến tạo tương lai”, “Mạch nguồn di sản” mở ra những cuộc gặp giữa nghệ thuật, ký ức và công chúng. Trong khi đó, tại Hoàng thành Thăng Long, các hoạt động trưng bày, giáo dục di sản và sản phẩm du lịch tiếp tục tìm cách đưa những giá trị lịch sử, khảo cổ đến gần hơn với người dân và du khách. Không gian di sản vì thế có thêm một đời sống khác - đời sống của sáng tạo.

Giá trị của di sản không chỉ nằm ở những gì đã được tạo dựng, mà còn ở khả năng tiếp tục được trao truyền, thực hành và sáng tạo. Một người trẻ học viết thư pháp có thể bắt đầu từ một trải nghiệm nhỏ, nhưng từ đó mở ra sự tò mò về chữ viết, đạo học và văn hóa truyền thống. Một đứa trẻ tự tay làm sản phẩm thủ công có thể hiểu rằng phía sau món đồ là kỹ thuật, tri thức và công sức của người thợ. Một buổi biểu diễn nghệ thuật trong không gian lịch sử có thể khiến câu chuyện về địa điểm ấy được nhớ lâu hơn.

Khi những trải nghiệm ấy được tổ chức thường xuyên, chuyên nghiệp và có sự tham gia của cộng đồng, di sản không chỉ phục vụ tham quan. Nó có thể trở thành điểm gặp của văn hóa, du lịch, giáo dục và các ngành công nghiệp sáng tạo.