Tự dùng thuốc nam, thuốc gia truyền: Những rủi ro tiềm ẩn người dân cần biết

Thuốc có nguồn gốc tự nhiên vẫn có thể gây độc

Thuốc nam, thuốc gia truyền được nhiều người tìm đến để hỗ trợ điều trị bệnh. Tuy nhiên, sử dụng theo kinh nghiệm truyền miệng, tự mua dược liệu hoặc tin vào những lời quảng cáo chưa được kiểm chứng có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe, nhất là với người mắc bệnh mạn tính hoặc đang dùng nhiều loại thuốc.

Từ thực tế khám, điều trị, ThS. Hoàng Vũ Long, Trưởng phòng Đào tạo, Nghiên cứu khoa học và Chỉ đạo tuyến, Bệnh viện Đa khoa Y học cổ truyền Hà Nội, nhận định một trong những quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng thuốc nam có nguồn gốc tự nhiên nên hoàn toàn lành tính, không gây độc và không có tác dụng phụ.

Sử dụng dược liệu cần đúng cách, đúng liều lượng.

Thực tế, dược liệu có thể chứa các hoạt chất sinh học với tác dụng và độc tính khác nhau. Một số vị thuốc còn chứa độc chất tự nhiên, đòi hỏi phải được nhận diện, bào chế và sử dụng đúng cách. Chẳng hạn, mã tiền chứa strychnin, ô đầu chứa aconitin. Nếu dùng sai loại, sai liều hoặc không qua quy trình bào chế phù hợp, người sử dụng có thể gặp nguy cơ ngộ độc.

Bác sĩ Long cũng lưu ý việc lấy kinh nghiệm truyền miệng làm căn cứ lựa chọn bài thuốc là điều người dân cần tránh. Một người sử dụng một loại cây hoặc bài thuốc và thấy triệu chứng cải thiện không có nghĩa phương pháp đó phù hợp với người khác. Trong y học cổ truyền, việc lựa chọn bài thuốc và liều dùng cần căn cứ vào tình trạng bệnh, biểu hiện lâm sàng và thể trạng của từng người.

Một sai lầm khác là tin vào quảng cáo thuốc gia truyền có thể chữa khỏi nhiều bệnh, kể cả bệnh mạn tính. Những bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường hay ung thư cần được theo dõi và điều trị theo hướng dẫn chuyên môn. Người bệnh không nên vì tin vào quảng cáo mà tự ý ngừng thuốc hoặc trì hoãn việc thăm khám.

Bên cạnh đó, thói quen tự mua thảo dược trên mạng, sử dụng bài thuốc của người quen hoặc phối hợp nhiều loại thuốc mà không hỏi ý kiến người có chuyên môn cũng tiềm ẩn rủi ro. Việc lựa chọn dược liệu cần dựa trên thông tin rõ ràng về thành phần, nguồn gốc, cách dùng và những nguy cơ có thể gặp.

Nguy cơ tổn thương gan, thận và tương tác thuốc

Chất lượng dược liệu là một vấn đề cần được quan tâm khi người dân tự mua thuốc không rõ nguồn gốc. “Các sản phẩm không được kiểm soát có thể chứa tạp chất, nấm mốc, kim loại nặng hoặc chất tồn dư không mong muốn. Tùy loại chất, mức độ phơi nhiễm và tình trạng sức khỏe, những yếu tố này có thể gây tổn thương gan, thận hoặc ảnh hưởng đến các cơ quan khác”, ông Long phân tích

Đáng lưu ý, sản phẩm được quảng cáo là thuốc gia truyền có thể chứa hoạt chất tân dược không được công bố trên nhãn. Bác sĩ Long cảnh báo một số sản phẩm trôi nổi có thể bị pha trộn thuốc giảm đau hoặc corticoid. Người dùng có thể thấy triệu chứng giảm nhanh trong thời gian đầu nhưng vẫn có nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn khi sử dụng kéo dài hoặc không được theo dõi.

Corticoid được sử dụng trong điều trị nhiều bệnh lý, song dùng không đúng chỉ định có thể gây tăng đường huyết, tăng huyết áp, giữ nước, phù hoặc ức chế tuyến thượng thận. Một số thuốc giảm đau cũng có thể gây tổn thương đường tiêu hóa, loét hoặc xuất huyết tiêu hóa. Dù vậy, không thể chỉ dựa vào việc triệu chứng giảm nhanh để kết luận sản phẩm đã bị pha trộn tân dược. Khi nghi ngờ chất lượng thuốc, người dân cần ngừng tự sử dụng và tìm tư vấn y tế.

Ngoài nguy cơ từ thành phần và chất lượng sản phẩm, việc dùng thuốc nam cùng thuốc Tây y cũng cần được cân nhắc. Các hoạt chất trong dược liệu có thể làm thay đổi tác dụng hoặc mức độ an toàn của một số thuốc điều trị. Điều này đặc biệt đáng quan tâm ở người mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, người cao tuổi hoặc người đang sử dụng nhiều loại thuốc.

Bác sĩ Long nhấn mạnh một sai lầm cần tránh là tự ý bỏ phác đồ điều trị để chuyển sang dùng thuốc nam, thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc. Việc ngừng hoặc trì hoãn điều trị có thể khiến bệnh tiến triển, làm mất cơ hội kiểm soát bệnh ở thời điểm phù hợp.

Cảnh giác với quảng cáo chữa bách bệnh

Khi lựa chọn thuốc gia truyền, người dân cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo như chữa khỏi hoàn toàn, cam kết không tái phát, đặc trị bách bệnh hoặc khỏi bệnh chỉ sau thời gian rất ngắn. Theo bác sĩ Long, những lời cam kết tuyệt đối không phải căn cứ đáng tin cậy để đánh giá hiệu quả và độ an toàn của sản phẩm.

Thông tin về thuốc cũng cần được kiểm tra kỹ. Người mua nên tìm hiểu tên sản phẩm, thành phần, đơn vị sản xuất, nguồn gốc, hướng dẫn sử dụng và thông tin pháp lý tương ứng với loại sản phẩm. Bao bì, nhãn mác hoặc lời giới thiệu về một bài thuốc gia truyền lâu đời không đủ để chứng minh chất lượng.

Đối với sản phẩm được giới thiệu là thuốc, người dân cần kiểm tra tình trạng đăng ký lưu hành theo quy định. Với các loại sản phẩm khác, cần xác định đúng nhóm sản phẩm và yêu cầu pháp lý tương ứng, thay vì chỉ dựa vào lời giới thiệu của người bán. Nếu không thể xác minh nguồn gốc hoặc các thông tin cần thiết, người dân không nên tự ý sử dụng.

Bên cạnh đó, các sản phẩm được rao bán qua mạng xã hội, truyền tay hoặc từ người tự nhận có bài thuốc gia truyền nhưng không cung cấp được thông tin đáng tin cậy về chuyên môn và cơ sở hành nghề cần được đánh giá thận trọng. Việc sản phẩm được nhiều người chia sẻ hoặc có đánh giá tích cực trên mạng không thay thế cho việc kiểm tra chất lượng và tính an toàn.

Đặc biệt, người dân không nên cho rằng triệu chứng giảm sau vài lần uống đồng nghĩa thuốc có hiệu quả điều trị hoặc an toàn. Sự cải thiện trước mắt không đồng nghĩa bệnh đã được xử lý đúng nguyên nhân, cũng không loại trừ nguy cơ tác dụng phụ xuất hiện sau đó.

Dùng thuốc đúng hướng dẫn, nhận biết dấu hiệu bất thường

Để hạn chế rủi ro, bác sĩ Hoàng Vũ Long khuyến cáo người dân cần được thăm khám và hướng dẫn trước khi sử dụng thuốc nam, thuốc gia truyền. Việc lựa chọn dược liệu và bài thuốc cần căn cứ vào tình trạng cụ thể của người bệnh, với sự tư vấn của người hành nghề có chuyên môn và đủ điều kiện theo quy định. 

Không tự ý phối hợp nhiều loại dược liệu.

Người dân không nên dùng lại đơn thuốc của người khác, tự tăng liều hoặc phối hợp nhiều loại dược liệu khi chưa được tư vấn. Dược liệu cần được mua từ nguồn có thể xác minh, bảo đảm chất lượng và phù hợp với mục đích sử dụng. Không nên tự thu hái, chế biến hoặc sử dụng những loại cây, rễ, củ chưa xác định chính xác.

Với người cao tuổi, người có bệnh gan, thận hoặc mắc bệnh mạn tính, việc sử dụng thuốc càng cần được cân nhắc kỹ. Người đang điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch hoặc bệnh lý khác cần thông báo với bác sĩ về tất cả thuốc, dược liệu và sản phẩm đang sử dụng. Không tự ý ngừng thuốc Tây y, thay đổi liều hoặc tự đặt khoảng cách uống giữa các loại thuốc khi chưa được hướng dẫn. Việc phối hợp cần được xem xét theo từng loại thuốc, dược liệu và tình trạng cụ thể.

Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường như nổi mề đay, ngứa lan rộng, sưng môi hoặc mắt, buồn nôn, nôn hay đau bụng dữ dội, người bệnh cần ngừng sử dụng sản phẩm nghi ngờ và liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá. Các biểu hiện như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, tiểu ít hoặc phù cũng cần được thăm khám sớm.

Nếu có biểu hiện khó thở, sưng lưỡi hoặc họng, đau ngực, ngất, lú lẫn, co giật, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, người bệnh cần được cấp cứu ngay. Khi đến cơ sở y tế, nên mang theo bao bì, nhãn sản phẩm hoặc thông tin về loại thuốc đã sử dụng để hỗ trợ việc đánh giá và xử trí.

Từ những nguy cơ trên, bác sĩ Long lưu ý người dân cần thận trọng khi lựa chọn thuốc nam, thuốc gia truyền, không tự điều trị bệnh dựa trên lời truyền miệng hoặc quảng cáo. Khi có vấn đề sức khỏe, người bệnh nên đi khám để xác định tình trạng bệnh và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp; đồng thời trao đổi với nhân viên y tế trước khi sử dụng thêm dược liệu hoặc sản phẩm gia truyền.