Tư duy ngược: Lý do cần xem đọc sách là 'tật xấu'?

Nếu một người Mỹ đọc sách trong năm 2025, người đó thuộc về một nhóm đang trên "bờ vực tuyệt chủng". Theo Khảo sát về sự tham gia của công chúng vào nghệ thuật năm 2022, chưa đến 1/2 người Mỹ đọc ít nhất một cuốn sách trong 12 tháng trước đó. Chỉ 38% đọc tiểu thuyết hoặc truyện ngắn.

Trong nhiều năm, các nhà giáo dục và nhà hoạch định chính sách đã tìm cách đảo ngược xu hướng này. Một trong những lập luận gần đây là đọc sách không chỉ tốt cho cá nhân mà còn cần thiết cho nền dân chủ.

Hiệp hội Các nhà xuất bản Quốc tế, tổ chức đại diện cho các nhà xuất bản tại 84 quốc gia, đang quảng bá thông điệp “Nền dân chủ phụ thuộc vào việc đọc”. Theo tổ chức này, đọc sâu, có tính phản biện và suy ngẫm giúp con người đối diện với những vấn đề phức tạp, duy trì khả năng tập trung và củng cố những phẩm chất cần thiết cho đời sống công cộng.

Lập luận này có thể đúng. Tuy nhiên, theo Adam Kirsch, biên tập viên cấp cao của The Atlantic, nó có một vấn đề. Adam cho rằng những lý do đó chưa chắc khiến con người muốn đọc sách.

Đọc sách nên được xem là 'tật xấu'

Theo Kirsch, việc thuyết phục một người yêu văn chương vì đọc sách tốt cho xã hội cũng giống như thuyết phục người đó tin vào tôn giáo vì tôn giáo có ích cho xã hội. Đó là cách lập luận mang tính công cụ đối với một hoạt động vốn bắt đầu từ đam mê cá nhân.

Nếu muốn duy trì việc đọc, ông cho rằng sách nên được mô tả như một thú vui riêng tư, đôi khi thậm chí là một “tật xấu”, thay vì một nghĩa vụ đối với cộng đồng.

Điều này đi ngược với cách sách thường được giới thiệu trong giáo dục hiện đại. Đọc sách được gắn với khả năng tập trung, tư duy phản biện, thành tích học tập, kỹ năng nghề nghiệp và khả năng trở thành một công dân tốt.

Tuy nhiên, những lợi ích ấy lại đặt sách vào một vị trí khá lạ. Một hoạt động vốn không cần mục đích bên ngoài để tồn tại ngày càng phải chứng minh giá trị của nó bằng những lợi ích bên ngoài.

Ký ức của Kirsch về việc đọc thời thơ ấu cho thấy một điều khác. Khi còn học lớp 5, ông từng mải mê với một cuốn sách đến mức đọc xuyên qua một bài kiểm tra chính tả mà không nhận ra bài kiểm tra đang diễn ra.

Adam Kirsch, biên tập viên cấp cao của The Atlantic, cho rằng niềm vui của việc đọc sách lúc nhỏ là đọc một cách lén lút. Ảnh: Shutterstock.

Ký ức ấy tồn tại suốt nhiều thập kỷ không chỉ vì nỗi sợ bị phạt. Điều còn lại là cảm giác thời gian trong lớp học đã biến mất. Trong khi mọi thứ vẫn diễn ra xung quanh, người đọc đã bước vào một thế giới khác.

Marcel Proust từng mô tả một trải nghiệm tương tự trong Swann's Way (Bên phía nhà Swann). Nhân vật của ông đọc sách vào những buổi chiều mùa hè đến mức không nghe thấy tiếng chuông nhà thờ. Sức hấp dẫn của cuốn sách khiến âm thanh của thế giới bên ngoài dường như biến mất.

Đó có lẽ là một trong những đặc điểm quan trọng nhất của việc đọc sâu. Việc đọc không nhất thiết đưa con người đến một kết quả cụ thể, nó chỉ khiến họ tạm thời rời khỏi thế giới đang diễn ra trước mắt.

Theo Kirsch, đọc sách không mang lại lợi nhuận trực tiếp, không tạo ra kỹ năng có thể dễ dàng chuyển đổi sang một công việc khác, cũng không đem lại nhiều cơ hội giao tiếp hay xây dựng quan hệ. Trái lại, đọc sách đòi hỏi sự cô độc. Người đọc phải ở một mình hoặc chủ động tách khỏi những người xung quanh để tập trung vào những gì diễn ra trong đầu mình.

Trong một thời đại đề cao hiệu quả, khả năng kết nối và những phần thưởng tức thời, đó có vẻ là một hoạt động thiếu thực dụng. Chính sự thiếu thực dụng đó có thể là một phần giá trị của việc đọc.

Sách từng bị xem là một thứ nguy hiểm

Một trong những tiểu thuyết hiện đại đầu tiên, Don Quixote, kể về một người đọc quá nhiều sách hiệp sĩ đến mức những câu chuyện trong sách tràn vào đời sống. Nhân vật này tin mình là một hiệp sĩ và bắt đầu những cuộc phiêu lưu vừa hài hước vừa đáng thương.

Trong Madame Bovary (Tạm dịch: Quý bà Bovary), Emma Bovary cũng để những cuốn tiểu thuyết định hình kỳ vọng về tình yêu và hạnh phúc. Khi đời sống thực tế không giống những gì sách từng hứa hẹn, cô tìm cách biến cuộc đời mình thành một câu chuyện lãng mạn với những hậu quả bi thảm.

Nhiều tác phẩm vào thế kỷ XVII, như Don Quixote, cho rằng sách là một điều nguy hiểm. Ảnh: Cesare Augusto Detti.

Ngày nay, chúng đều trở thành những tác phẩm kinh điển. Nghịch lý nằm ở chỗ những cuốn sách từng bị xem là nguy hiểm nay thường xuất hiện trong lớp học như những văn bản cần được học.

Theo Kirsch, nếu muốn việc đọc không biến mất, có lẽ cách thuyết phục người trẻ không phải là nói rằng văn chương sẽ khiến họ trở thành công dân tốt hơn hay thành công hơn trong cuộc sống.

Đọc sách có thể là một hoạt động vô ích theo nghĩa rất cụ thể. Nó có thể khiến một người thức khuya dù sáng hôm sau phải dậy sớm, quên mất thời gian hoặc bỏ qua những việc đang diễn ra xung quanh. Trong quá khứ, chính những đặc điểm này khiến việc đọc bị xem là nguy hiểm.

Ngày nay, khi sách ngày càng phải chứng minh giá trị giáo dục, nghề nghiệp hoặc xã hội của mình, chúng lại có nguy cơ trở nên quá chính đáng để hấp dẫn.

Vì thế, vấn đề của việc đọc có thể không nằm ở chỗ người ta chưa hiểu sách hữu ích đến mức nào. Có thể người ta đã nghe quá nhiều về sự hữu ích của sách mà quên mất một lý do đơn giản hơn để đọc. Chúng ta chỉ cần một cuốn sách (có thể là chưa hữu dụng ngay) nhưng đủ hay để khiến người đọc không muốn đặt nó xuống.