Từ những lồng bè riêng lẻ đến ý tưởng làng HTX trên biển Quảng Ninh

Với hơn 6.100 km² mặt nước biển, hơn 250 km bờ biển cùng hệ thống vịnh, đảo phong phú, Quảng Ninh có nhiều điều kiện phát triển nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên chưa đồng nghĩa với khả năng tổ chức sản xuất ở quy mô lớn, nhất là khi phần đông người nuôi vẫn hoạt động riêng lẻ.

Theo số liệu được Liên minh HTX TP. Quảng Ninh đưa ra trong đề án, toàn Thành phố có 871 cơ sở được giao khu vực biển để nuôi trồng thủy sản. Trong đó, 817 cá nhân được giao tổng diện tích 503,84 ha, trong khi 54 tổ chức được giao 4.387,10 ha.

Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân và Chủ tịch Liên minh HTX TP. Quảng Ninh Ngô Tất Thắng đi khảo sát vùng nuôi Đảo Ông Cụ tại Hợp tác xã Hướng Dương.

Như vậy, các cơ sở nuôi cá thể chiếm tới 93,8% về số lượng nhưng chỉ sử dụng khoảng 10% tổng diện tích được giao. Quy mô nhỏ khiến nhiều hộ khó tự đầu tư lồng bè hiện đại, trang thiết bị giám sát môi trường, dịch vụ hậu cần và tìm kiếm thị trường tiêu thụ ổn định.

Từ thực tế đó, Liên minh HTX TP. Quảng Ninh đề xuất xây dựng Làng HTX nuôi biển hiện đại kiểu mẫu tại đảo Ông Cụ, phường Cẩm Phả. Điểm đáng chú ý của ý tưởng này là thay vì chỉ hỗ trợ từng hộ đổi mới thiết bị, địa phương hướng tới tổ chức các hộ nuôi trong một mô hình liên kết, cùng khai thác hạ tầng và dịch vụ.

Tập hợp hộ nuôi nhỏ để cùng phát triển

Đảo Ông Cụ có khoảng 154,5 ha mặt nước, hiện có 76 hộ dân nuôi cá lồng bè ổn định. Khu vực này cũng đã có 2 HTX hoạt động là HTX Thương mại và Xuất nhập khẩu Hướng Dương và HTX Nuôi trồng thủy sản Phúc Nam.

Đây được xem là nền tảng để hình thành mô hình làng HTX, từng bước kết nối các hộ nuôi vào phương thức sản xuất có tổ chức, thống nhất về kỹ thuật và chủ động hơn trong tiêu thụ sản phẩm.

Theo đề án, một liên hiệp HTX sẽ được thành lập để trực tiếp tổ chức hoạt động sản xuất, kinh doanh theo chuỗi. Đơn vị này có nhiệm vụ phối hợp kế hoạch nuôi, vận hành hạ tầng chung, tổ chức dịch vụ hậu cần và kết nối với doanh nghiệp.

Trong mô hình được đề xuất, người dân vẫn là chủ thể trực tiếp sản xuất. HTX đóng vai trò tập hợp thành viên, tổ chức hoạt động và liên kết thị trường; doanh nghiệp tham gia đầu tư công nghệ, chuyển giao kỹ thuật và tiêu thụ sản phẩm thông qua hợp đồng.

Định hướng này cũng phù hợp với mục tiêu mà Liên minh HTX TP. Quảng Ninh đặt ra trong việc nâng cao năng lực hoạt động của các HTX, giúp người nuôi nhỏ tiếp cận những điều kiện sản xuất mà từng hộ khó tự thực hiện.

Một điểm mới trong đề xuất là tổ chức không gian sản xuất thành 4 khu chức năng, gồm khu nuôi biển hiện đại; khu hậu cần, chế biến và logistics; khu bảo tồn sinh thái; khu du lịch trải nghiệm.

Theo đó, các hộ nuôi có thể sử dụng chung những hạng mục như bến ra vào tại cảng Vũng Đục, cầu phao, nhà điều hành và các dịch vụ phục vụ sản xuất, thay vì đầu tư riêng lẻ.

Đề án cũng tính đến việc ứng dụng lồng nuôi bằng nhựa HDPE, hệ thống cho ăn tự động, cảm biến giám sát môi trường theo thời gian thực và camera ứng dụng trí tuệ nhân tạo để theo dõi quá trình sinh trưởng của vật nuôi.

Lồng HDPE được dự kiến có tuổi thọ 15–20 năm. Hệ thống cho ăn tự động đặt mục tiêu giảm 20–30% lượng thức ăn sử dụng. Tuy nhiên, những thông số này cần tiếp tục được xác định theo điều kiện kỹ thuật, đối tượng nuôi và sức tải môi trường thực tế.

Liên minh HTX thành phố Quảng Ninh khảo sát thực địa tại Đảo Ông Cụ.

Trong giai đoạn 2026–2030, đề án hướng tới ít nhất 80% hộ nuôi tham gia HTX, 80% lồng nuôi chuyển sang công nghệ đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, toàn bộ vùng nuôi được giám sát môi trường bằng công nghệ số và 100% sản phẩm có truy xuất nguồn gốc.

Cùng với đó là mục tiêu giảm ít nhất 70% rác thải nhựa, từng bước áp dụng các quy trình sản xuất an toàn và phát triển thương hiệu thủy sản địa phương.

Nếu được triển khai phù hợp, mô hình có thể giúp các HTX giảm tình trạng đầu tư phân tán, thuận lợi hơn trong kiểm soát chất lượng và đáp ứng yêu cầu của các đơn vị thu mua, chế biến.

Mở thêm cơ hội tiếp cận vốn và phòng ngừa rủi ro

Bên cạnh hạ tầng và công nghệ, đề án cũng đề cập đến những điều kiện hỗ trợ để người nuôi có thể tham gia mô hình.

Về nguồn lực, Liên minh HTX TP. Quảng Ninh định hướng huy động từ ngân sách nhà nước dành cho hạ tầng khung, vốn của HTX và thành viên, doanh nghiệp liên kết và nguồn tín dụng.

Tuy nhiên, Liên minh Thành phố cũng cần xác định tổng mức đầu tư cũng như tỷ lệ đóng góp cụ thể. Đây là những nội dung cần hoàn thiện để các HTX và hộ nuôi có cơ sở tính toán phương án tham gia.

Chủ tịch Liên minh HTX thành phố Quảng Ninh (áo trắng giữa, bên trái) làm việc với HTX Hướng Dương để lập Đề án Làng HTX Nuôi biển hiện đại .

Một nội dung khác được quan tâm là bảo hiểm nuôi biển. Thiệt hại do bão Yagi tháng 9/2024, với khoảng 3.500 ô lồng cá và 2.000 ha hàu bị hư hại tại Vân Đồn, thiệt hại ước tính hơn 2.300 tỷ đồng, cho thấy nhu cầu có thêm công cụ bảo vệ người nuôi trước thiên tai.

Đề án đề xuất phát triển bảo hiểm cho vật nuôi, lồng bè, thiết bị và người lao động, đồng thời nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phí bảo hiểm, gắn với khả năng tiếp cận tín dụng.

Đây là hướng hỗ trợ có ý nghĩa đối với các HTX và hộ nuôi, bởi đầu tư công nghệ chỉ có thể phát huy hiệu quả lâu dài khi người sản xuất có khả năng duy trì hoạt động sau những biến động bất lợi.

Theo lộ trình đề xuất, giai đoạn 2026–2027 sẽ tập trung thành lập Ban Quản lý làng, liên hiệp HTX và triển khai thí điểm. Giai đoạn 2028–2030 hướng tới mở rộng quy mô, chuẩn hóa quy trình và hoàn thiện chuỗi giá trị. Sau năm 2030, mô hình được định hướng nhân rộng, phát triển sản phẩm xuất khẩu và xây dựng thương hiệu cấp quốc gia.

Đề án cũng đưa ra chỉ tiêu tham khảo về doanh thu 2–4 tỷ đồng/ha/năm và tỷ suất lợi nhuận 20–30%.

Đoàn công tác của Liên minh HTX thành phố Quảng Ninh khảo sát thực địa để lập Đề án Làng HTX Nuôi biển.

Để ý tưởng phát huy hiệu quả, việc lựa chọn công nghệ, xác định mức đầu tư và tổ chức dịch vụ chung cần phù hợp với điều kiện của vùng nuôi. Đặc biệt, sự tham gia tự nguyện và lợi ích của người dân sẽ là yếu tố quan trọng trong quá trình hình thành làng HTX.

Điểm đáng quan tâm trong đề xuất của Liên minh HTX TP. Quảng Ninh là cách tiếp cận hỗ trợ theo hướng tạo điều kiện để các hộ nuôi cùng phát triển, thay vì chỉ giải quyết nhu cầu riêng lẻ của từng cơ sở.

Từ hạ tầng, công nghệ đến tổ chức sản xuất và tiêu thụ, HTX được đặt vào vị trí kết nối các nguồn lực, còn người dân là chủ thể trực tiếp hưởng lợi từ hoạt động liên kết.

Nếu được chuẩn bị và triển khai phù hợp, làng HTX nuôi biển tại đảo Ông Cụ có thể trở thành mô hình tham khảo cho việc tổ chức lại sản xuất, hỗ trợ các HTX nâng cao năng lực cạnh tranh và khai thác hiệu quả hơn tiềm năng kinh tế biển của Thành phố Quảng Ninh.

Cụm lồng nuôi hiện đại đưa vào vận hành tháng 5/2026 

Song song với việc xây dựng Đề án làng HTX nuôi biển hiện đại, ngay trong quý I/2026, Liên minh HTX TP. Quảng Ninh đã hướng dẫn, bảo lãnh đầu tư để HTX Hướng Dương triển khai cụm nuôi biển hiện đại gồm 6 lồng tròn HDPE và 12 lồng vuông HDPE.

Cụm nuôi được trang bị đồng bộ hệ thống sục khí tự động, thiết bị quan trắc và cảnh báo môi trường theo các chỉ số oxy hòa tan (DO), độ mặn, pH, NO2, cùng hệ thống năng lượng mặt trời công suất lớn, camera giám sát và máy cho ăn tự động.

Hiện cụm lồng đã thả nuôi 60.000 con cá chim vây vàng và 36.000 con cá rìa, dự kiến thu hoạch vào thời điểm trước và sau Tết Nguyên đán 2027. Đây là bước triển khai thực tế, cho thấy ý tưởng phát triển làng HTX nuôi biển hiện đại tại Quảng Ninh đang từng bước được cụ thể hóa, tạo cơ sở để đánh giá hiệu quả ứng dụng công nghệ và khả năng nhân rộng mô hình trong thời gian tới.