Từ những tia bức xạ đến động lực phát triển (Bài 1)

BÀI 1
“MẮT THẦN” CỦA Y HỌC HIỆN ĐẠI

Từ những tổn thương rất nhỏ khó nhận biết đến các bệnh lý phức tạp trong cơ thể, chụp X-quang, CT, nhũ ảnh, đo loãng xương và chụp mạch số hóa xóa nền (DSA) đang trở thành “mắt thần” của y học hiện đại.

Nhờ khả năng tạo hình ảnh chi tiết, phát hiện bệnh sớm và hỗ trợ can thiệp chính xác, các kỹ thuật có ứng dụng NLNT đã và đang góp phần quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả chẩn đoán, điều trị và bảo vệ sức khỏe người bệnh.

Kịp thời cứu sống bệnh nhân từ những tia X vô hình

Cuối năm 2023, Bệnh viện Nhi đồng Đồng Nai tiếp nhận bệnh nhi P.N.M.T. (4 tuổi, ở phường Long Bình) sau 1 ngày bị té từ trên gác cao xuống đất. Mẹ bệnh nhi cho biết, sau khi bé té, chị có kiểm tra cơ thể bé không thấy có dấu hiệu bất thường, bé cũng không than đau nên chị chủ quan không đưa con đi khám. Mãi 1 ngày sau, bé gái kêu đau đầu, nôn ói nên người nhà mới đưa vào bệnh viện.

Bệnh nhân được chụp nhũ ảnh tầm soát ung thư vú tại Bệnh viện Đại học Y dược Shing Mark.

Qua khai thác bệnh sử, nghi ngờ bệnh nhi có tổn thương não, các bác sĩ đã ngay lập tức chỉ định chụp CT cho bé T. Kết quả phát hiện trong đầu bé gái có khối máu tụ kích thước rất lớn, to bằng quả cam, gây chèn ép não phải. Bệnh nhi được chỉ định phẫu thuật cấp cứu khẩn cấp để lấy hết máu tụ ra ngoài.

Bác sĩ chuyên khoa I chuyên ngành ngoại thần kinh Nguyễn Văn Toàn, nguyên bác sĩ Bệnh viện Nhi đồng Đồng Nai, người trực tiếp điều trị cho bé T. cho hay: Bệnh nhi này là trường hợp điển hình, bị chấn thương não rất nặng nhưng do không có biểu hiện bên ngoài từ sớm nên người nhà chủ quan không đưa đi khám. Đây cũng là một trong rất nhiều trường hợp được chẩn đoán, phẫu thuật kịp thời, tránh nguy cơ tử vong.

Theo bác sĩ Toàn, trong quá trình khám, chữa bệnh, chụp CT giúp bác sĩ chẩn đoán được các tổn thương như: xuất huyết não, tổn thương vỡ xương, vỡ lún xương, tổn thương sợi trục lan tỏa trong chấn thương hay các bệnh lý như: u não, dị dạng mạch máu não. Chụp CT không chỉ giúp bác sĩ phát hiện bệnh mà còn giúp bác sĩ tiên lượng được mức độ bệnh. Từ đó lên kế hoạch để điều trị nội khoa hoặc phẫu thuật, lên phương án phẫu thuật.

Không chỉ có ý nghĩa với chuyên ngành ngoại thần kinh, chụp CT, X-quang còn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chẩn đoán các bệnh lý ngoại khoa và chấn thương chỉnh hình.

Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Quốc Lữ, quyền Trưởng khoa Ngoại - chấn thương chỉnh hình, bỏng, Bệnh viện Đa khoa Thống Nhất cho biết: Đối với chấn thương, X-quang thường là phương tiện được chỉ định đầu tiên, đặc biệt trong các trường hợp nghi ngờ gãy xương, trật khớp. Qua hình ảnh X-quang, bác sĩ có thể xác định được vị trí, mức độ di lệch của ổ gãy, tình trạng trật khớp và từ đó đưa ra hướng xử trí phù hợp.

Tuy nhiên, không phải tổn thương nào cũng có thể đánh giá đầy đủ bằng X-quang. Với những trường hợp chấn thương phức tạp, gãy xương nhiều mảnh, gãy vùng khớp, cột sống, vùng chậu hoặc những tổn thương khó quan sát trên phim X-quang thông thường thì chụp CT có giá trị rất lớn. CT cho hình ảnh chi tiết hơn, có thể dựng hình theo nhiều mặt phẳng, thậm chí dựng hình 3D, giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn vị trí, mức độ tổn thương và mối liên quan với các cấu trúc xung quanh.

Trong ngoại khoa, CT còn hỗ trợ phát hiện và đánh giá nhiều tổn thương bên trong cơ thể, chẳng hạn như chấn thương ngực, bụng, vùng chậu, giúp bác sĩ nhanh chóng xác định tổn thương và có cơ sở lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp cho từng bệnh nhân, nhất là trong những trường hợp cấp cứu.

“Giải mã” cơ thể và tầm soát ung thư

Tại Bệnh viện Đại học Y dược Shing Mark, hệ thống chẩn đoán hình ảnh ứng dụng NLNT hiện có máy X-quang cố định, X-quang di động, CT 128 lát cắt, máy chụp nhũ ảnh, máy đo loãng xương và hệ thống xạ trị ung thư. Không chỉ dừng ở việc phát hiện bệnh khi đã có triệu chứng, công nghệ bức xạ còn mở rộng khả năng tầm soát và phát hiện bệnh sớm.

Bác sĩ chuyên khoa I Lương Đình Thứ, Trưởng khoa Chẩn đoán hình ảnh, Bệnh viện Đại học Y dược Shing Mark cho biết: Tia X được sử dụng trong chụp nhũ ảnh nhằm phát hiện những bất thường ở tuyến vú, kể cả những dấu hiệu nghi ngờ ung thư vú khi người bệnh chưa có biểu hiện rõ ràng. Trong khi đó, đo mật độ xương bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) giúp phát hiện giảm mật độ xương, loãng xương và nguy cơ gãy xương.

“Một phụ nữ sau mãn kinh được phát hiện loãng xương sớm có thể được tư vấn điều trị, phòng ngừa gãy xương. Hay một phụ nữ phát hiện bất thường ở tuyến vú trước khi xuất hiện triệu chứng sẽ có thêm cơ hội được chẩn đoán và điều trị sớm”- bác sĩ Lương Đình Thứ nhấn mạnh.

Nếu X-quang và CT giúp bác sĩ quan sát cấu trúc, hình thái giải phẫu thì y học hạt nhân lại mở ra một hướng tiếp cận khác. Đó là nhìn vào chức năng và hoạt động sinh học của các cơ quan.

Thạc sĩ, bác sĩ chuyên khoa II Kim Ngọc Si Ha, Trưởng khoa Ung bướu - Y học hạt nhân, Bệnh viện Đa khoa Đồng Nai cho biết: SPECT/PET là 2 kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh y học hạt nhân, sử dụng một lượng nhỏ dược chất phóng xạ để ghi nhận hoạt động chức năng và chuyển hóa của các cơ quan trong cơ thể. Kỹ thuật này có thể hỗ trợ phát hiện ung thư di căn xương, đánh giá bệnh lý tuyến giáp, xạ hình chức năng thận, xạ hình tưới máu cơ tim… Hiện nay, bệnh viện đang trong quá trình triển khai ghép thận, xạ hình chức năng thận sẽ giúp bác sĩ đánh giá chức năng của từng thận trong cơ thể bệnh nhân.

Hình thành mạng lưới công nghệ hiện đại

Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Văn Bình, Phó Giám đốc Sở Y tế cho hay: NLNT trong y tế là công nghệ chẩn đoán siêu sớm và giúp tiêu diệt chính xác các tế bào ung thư nguy hiểm. Từ việc ứng dụng các đồng vị phóng xạ và bức xạ hạt nhân, ngành y học hạt nhân và xạ trị đã biến những hạt vật lý nhỏ bé thành “vũ khí” tối tân bảo vệ sức khỏe con người. Ứng dụng NLNT là một mũi nhọn công nghệ mang tính đột phá, đóng vai trò quyết định trong việc thay đổi diện mạo và nâng cao toàn diện chất lượng khám, chữa bệnh cho nhân dân trên địa bàn thành phố hiện nay.

Từ những năm 2000, ngành y tế Đồng Nai đã ứng dụng NLNT bằng việc đưa một số máy CT vào hoạt động tại một số bệnh viện. Khoảng 10 năm sau đó, Bệnh viện Đa khoa Đồng Nai đã ứng dụng máy xạ trị trong điều trị ung thư. Đến năm 2021, hệ thống máy xạ trị gia tốc Halcyon (Varian - Mỹ) được sử dụng tại Bệnh viện Đại học Y dược Shing Mark. Những bước phát triển này góp phần nâng cao khả năng chẩn đoán, điều trị các bệnh lý sọ não, ung thư, đột quỵ và nhiều bệnh phức tạp khác.

“Đến nay, ngành y tế Đồng Nai đã hình thành một nền tảng gồm: thiết bị, nhân lực và kinh nghiệm vận hành công nghệ cao trong y tế. Đây là lợi thế quan trọng để tiếp tục mở rộng các kỹ thuật chuyên sâu trong giai đoạn mới, hạn chế tối đa việc phải chuyển bệnh nhân lên tuyến trên, tiết kiệm chi phí cho người dân và giảm tải cho tuyến Trung ương” - bác sĩ Nguyễn Văn Bình nhấn mạnh.

Hạnh Dung

Bài 2: Khi tia bức xạ trở thành “vũ khí” chống ung thư