7 cách đơn giản để tránh tương tác với thuốc điều trị HIV

1. Không tự ý ngừng thuốc HIV khi nghi ngờ tương tác

Một người đang điều trị HIV có thể phải dùng thêm thuốc do tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, bệnh dạ dày, xương khớp, tim mạch hoặc các bệnh lý khác. Càng sử dụng nhiều thuốc, khả năng xuất hiện tương tác càng cần được quan tâm.

Tuy nhiên, khi xảy ra tương tác không đồng nghĩa phải ngừng một trong các thuốc đó. Cách xử trí phụ thuộc vào từng hoạt chất, liều dùng, chức năng gan thận, bệnh lý đi kèm và phác đồ ART. Khi có tương tác, bác sĩ có thể lựa chọn thuốc thay thế, điều chỉnh liều hoặc theo dõi đáp ứng và độc tính thay vì tự ý ngừng điều trị.

1.1. Luôn mang theo danh sách đầy đủ các thuốc đang sử dụng: Một trong những cách đơn giản nhất để giảm sai sót là lập danh sách tất cả thuốc đang dùng. Danh sách nên bao gồm thuốc ARV, thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin, khoáng chất, thực phẩm bổ sung và thuốc thảo dược. Nếu có sử dụng thuốc theo đợt, chẳng hạn thuốc kháng sinh, thuốc chống dị ứng hoặc corticosteroid, cũng cần ghi rõ. Danh sách này nên được cập nhật mỗi khi bắt đầu hoặc ngừng một sản phẩm.

Điều này đặc biệt quan trọng khi người bệnh khám ở nhiều cơ sở y tế khác nhau. Một bác sĩ có thể không biết đầy đủ phác đồ ART nếu người bệnh không chủ động cung cấp thông tin.

Khi đang điều trị HIV và đồng thời sử dụng thuốc điều trị bệnh khác, người bệnh nên thông báo đầy đủ cho bác sĩ, dược sĩ về tất cả các thuốc đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn, thuốc bổ sung hoặc sản phẩm thảo dược.

1.2. Báo với bác sĩ trước khi dùng một thuốc mới: Đừng chờ đến khi xuất hiện triệu chứng bất thường mới nghĩ về tương tác thuốc. Trước khi bắt đầu một thuốc mới, người bệnh nên cho bác sĩ biết mình đang điều trị HIV và cung cấp tên chính xác của các thuốc ARV đang dùng. Việc này quan trọng vì cùng một nhóm thuốc nhưng các hoạt chất khác nhau có thể tạo ra mức độ tương tác rất khác nhau.

Ví dụ, một số thuốc ức chế integrase như bictegravir hoặc dolutegravir có ít tương tác với nhiều thuốc thông thường, nhưng vẫn có tương tác đáng lưu ý với các sản phẩm chứa sắt, canxi hoặc magiê. Trong khi đó, phác đồ có cobicistat có thể tạo ra nhiều tương tác chuyển hóa hơn với một số thuốc dùng đồng thời.

1.3. Đặc biệt chú ý thuốc và sản phẩm chứa canxi, sắt, magiê: Đây là một trong những sai sót dễ gặp vì người bệnh thường không coi vitamin và khoáng chất là "thuốc". Các cation như canxi, sắt và magiê có thể tạo phức với một số INSTI, làm giảm hấp thu thuốc. Khoảng cách giữa các thuốc có thể giúp hạn chế tương tác, nhưng khoảng cách cụ thể không giống nhau giữa từng ARV.

Ví dụ, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) khuyến cáo, dolutegravir được dùng ít nhất 2 giờ trước hoặc 6 giờ sau các chế phẩm chứa canxi hoặc sắt khi dùng lúc đói; nếu dùng cùng thức ăn, một số trường hợp có thể uống đồng thời. Với bictegravir cũng có những hướng dẫn riêng. Vì vậy, không nên áp dụng một quy tắc "uống cách nhau 2 giờ" cho mọi thuốc HIV.

1.4. Không tự ý dùng thuốc dạ dày: Thuốc kháng acid, thuốc chẹn H2 và PPI là những sản phẩm khá phổ biến. Nhiều người có thói quen tự mua khi ợ nóng, đầy bụng hoặc trào ngược. Một số thuốc trị HIV phụ thuộc vào acid dạ dày để hấp thu, điển hình là atazanavir và rilpivirine đường uống. Vì vậy, thuốc làm thay đổi độ acid dạ dày có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị. Ngược lại, nhiều INSTI hiện nay không có tương tác đáng kể với PPI. Do đó, người bệnh nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng thuốc dạ dày kéo dài.

1.5. Không mặc định thuốc thảo dược và thực phẩm bổ sung là an toàn: Vitamin, khoáng chất và sản phẩm thảo dược cũng có thể gây tương tác. Một số sản phẩm có thể ảnh hưởng đến enzyme chuyển hóa hoặc chất vận chuyển thuốc. Tuy nhiên, mức độ bằng chứng không giống nhau giữa các sản phẩm.

Riêng các sản phẩm thảo dược có khả năng cảm ứng enzyme mạnh như St. John's wort (Hypericum perforatum) cần đặc biệt tránh tự sử dụng khi chưa được kiểm tra tương tác.

1.6. Cẩn trọng với những thuốc có nguy cơ tương tác nghiêm trọng: Một số nhóm thuốc cần được kiểm tra kỹ trước khi dùng cùng ART, trong đó có một số statin, thuốc chống đông, corticosteroid và thuốc điều trị rối loạn cương. Chẳng hạn, simvastatin và lovastatin chống chỉ định với các ARV cần tăng cường dược động học bằng ritonavir hoặc cobicistat. Một số thuốc chống đông cũng có thể tăng hoặc giảm tác dụng tùy phác đồ.

Với corticosteroid, nguy cơ đặc biệt đáng chú ý ở một số phác đồ chứa cobicistat hoặc ritonavir, khi thuốc có thể làm tăng phơi nhiễm corticosteroid và dẫn đến tác dụng toàn thân. Đây là những trường hợp người bệnh không nên tự điều chỉnh liều.

1.7. Hỏi dược sĩ/ bác sĩ điều trị khi sử dụng nhiều thuốc: Khi đang điều trị HIV và đồng thời sử dụng thuốc điều trị bệnh khác, người bệnh nên thông báo đầy đủ cho bác sĩ, dược sĩ về tất cả các thuốc đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn, thuốc bổ sung hoặc sản phẩm thảo dược.

Dược sĩ/ bác sĩ có vai trò quan trọng trong việc rà soát các thuốc được sử dụng đồng thời, đặc biệt với người phải dùng nhiều loại thuốc. Việc kiểm tra từng thuốc giúp phát hiện những phối hợp có thể ảnh hưởng đến hiệu quả hoặc độ an toàn của điều trị HIV.

Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc, đổi thuốc hoặc thay đổi thời điểm dùng thuốc dựa trên kết quả tra cứu. Khi đang sử dụng nhiều thuốc, có bệnh lý phức tạp hoặc có vấn đề liên quan đến chức năng gan, thận, cần được nhân viên y tế đánh giá cụ thể.

2. Một số lưu ý

Tương tác thuốc là vấn đề có thể xảy ra trong điều trị HIV, nhưng người bệnh không nên lo sợ mà tự ý bỏ thuốc. Các phác đồ ART hiện đại đã được lựa chọn với mục tiêu vừa hiệu quả vừa giảm gánh nặng tương tác so với nhiều phác đồ trước đây. Tuy vậy, tương tác vẫn có thể xảy ra và mức độ phụ thuộc từng thuốc.

Người bệnh có thể chủ động phòng tránh bằng cách ghi lại đầy đủ các thuốc đang dùng, thông báo phác đồ ART cho mọi bác sĩ điều trị, hỏi trước khi sử dụng thuốc mới và đặc biệt không tự ngừng ART.

Khi cần thay đổi thuốc, bác sĩ có thể lựa chọn một phương án khác hoặc điều chỉnh thời điểm, liều dùng và theo dõi phù hợp. Mục tiêu không phải là tránh mọi tương tác bằng mọi giá, mà là nhận diện tương tác có ý nghĩa lâm sàng và xử trí đúng.