Từ phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nghĩ về một đất nước mạnh từ bên trong:Đã nhận việc, phải làm đến cùng

Hai yêu cầu ấy gợi mở một vấn đề căn cốt của quản trị: Quyền hạn phải được thực hiện bằng hành động, còn trách nhiệm phải được theo đuổi đến kết quả cuối cùng. Trách nhiệm hiện diện trong từng quyết định, từng chữ ký, từng công việc được giao cho một con người cụ thể. Chất lượng vận hành của bộ máy phụ thuộc rất nhiều vào việc mỗi người có làm hết phần việc của mình, có quyết định đúng lúc những vấn đề thuộc thẩm quyền và sẵn sàng giải trình về quyết định ấy hay không. Một quốc gia muốn tăng tốc khó có thể vận hành hiệu quả nếu người này cứ chờ người khác quyết định thay mình.

Phiên bế mạc Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV. Ảnh: ĐĂNG KHOA

Khi xin ý kiến trở thành một vùng an toàn

Trong hoạt động quản lý, xin ý kiến là cần thiết đối với những vấn đề phức tạp, liên ngành, vượt thẩm quyền hoặc cần thêm căn cứ chuyên môn. Tuy nhiên, việc tham vấn sẽ biến dạng nếu được sử dụng để kéo dài thời gian, phân tán rủi ro hay tìm kiếm một tấm lá chắn cho người có trách nhiệm quyết định. Khi công việc đã được phân cấp rõ, căn cứ xử lý đã đầy đủ mà hồ sơ vẫn phải đi qua hết vòng họp này đến vòng xác nhận khác, điều cần xem xét chính là mục đích và giá trị thực chất của từng bước xử lý.

Nhìn bên ngoài, một quy trình nhiều tầng nấc có thể tạo cảm giác chặt chẽ. Nhưng sự chặt chẽ chỉ có ý nghĩa khi giúp quyết định chính xác hơn, bảo vệ lợi ích chung tốt hơn. Nếu mỗi ý kiến bổ sung chủ yếu nhằm bảo đảm rằng không ai phải chịu trách nhiệm riêng, quy trình ấy sẽ làm chậm công việc mà chưa chắc làm giảm rủi ro. Một quyết định chậm có thể kéo theo cả chuỗi công việc đình trệ; một dự án kéo dài có thể khiến doanh nghiệp mất cơ hội, người dân chậm được hưởng lợi. Khi những sự chậm trễ cộng lại, chi phí đã vượt khỏi phạm vi một cơ quan để trở thành tổn thất của xã hội.

Yêu cầu cơ quan nhà nước chủ động quản lý, điều hành theo Hiến pháp, pháp luật; không làm mất quyền chủ động đã giao và không thêm tầng nấc xử lý công việc trong bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước vì thế chạm đúng một vấn đề của thực thi. Thận trọng đòi hỏi người quản lý cân nhắc dữ liệu, đánh giá rủi ro, tham vấn đúng người rồi đưa ra quyết định. Còn khi việc cân nhắc kéo dài chỉ để tránh phải đứng tên chịu trách nhiệm, sự thận trọng đã trở thành tâm lý phòng thủ. Một bộ máy khó có thể năng động nếu sự an toàn của từng cá nhân luôn được đặt lên trước tiến độ và hiệu quả của công việc chung.

Trách nhiệm không thể hòa tan trong tập thể

Thảo luận tập thể là cần thiết để huy động trí tuệ, kiểm soát quyền lực và bảo đảm nguyên tắc tổ chức. Tuy nhiên, trí tuệ tập thể chỉ phát huy đầy đủ khi đi cùng trách nhiệm rõ ràng của từng người. Bài phát biểu xác định: “Không dùng trách nhiệm tập thể che lấp trách nhiệm cá nhân; cá nhân không quyết định thay tập thể”. Hai vế của yêu cầu này tạo nên một giới hạn cân bằng: Người được giao quyền không thể đẩy mọi việc lên tập thể, nhưng cũng không được nhân danh sự quyết đoán để vượt qua thẩm quyền và nguyên tắc.

Văn hóa trách nhiệm, bởi vậy, đòi hỏi mỗi người hiểu rõ phần việc thuộc về mình, việc cần tập thể quyết định và giới hạn quyền lực được giao. Trong một công việc có nhiều đơn vị tham gia, phải xác định được ai chủ trì, ai cung cấp thông tin, ai quyết định và ai theo dõi kết quả. Nếu những vai trò ấy mờ nhạt, khi thành công có thể nhiều người nhận phần đóng góp, còn lúc ách tắc lại không tìm được người có trách nhiệm xử lý.

Quy trình cần giúp làm sáng tỏ các vai trò đó. Một hồ sơ đi đủ các bước vẫn có thể chưa giải quyết được vấn đề nếu chất lượng tham mưu yếu, phối hợp hình thức hoặc người có thẩm quyền thiếu quyết đoán. Việc tuân thủ trình tự không xóa đi trách nhiệm về nội dung công việc. Phía sau mỗi bước xử lý vẫn là con người có nghĩa vụ xem xét, lựa chọn và hành động trong phạm vi chức trách của mình.

Dám làm phải đi cùng khả năng giải trình

Khuyến khích dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm cần một cơ chế đánh giá công bằng đối với cả thành công lẫn thất bại. Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu phân biệt hành vi cố ý làm trái, vụ lợi, thiếu trách nhiệm với hạn chế năng lực và rủi ro khách quan khi đổi mới vì lợi ích chung; việc bảo vệ cán bộ phải có căn cứ, kịp thời, đi đôi với giải trình, khắc phục hậu quả, không bị lợi dụng để bao che sai phạm.

Sự phân biệt ấy rất cần thiết, bởi đổi mới luôn chứa đựng yếu tố chưa từng được kiểm nghiệm đầy đủ. Nếu mọi kết quả không như mong muốn đều bị nhìn nhận giống hành vi cố ý làm sai, người thực thi sẽ có xu hướng lựa chọn phương án an toàn cho bản thân, dù phương án đó chưa chắc tốt cho công việc. Ngược lại, nếu chỉ cần viện dẫn mục tiêu đổi mới là có thể bỏ qua sự tùy tiện, cơ chế khuyến khích sẽ bị biến thành chỗ dựa cho những quyết định thiếu căn cứ hoặc phục vụ lợi ích riêng.

Muốn phân định công bằng, cần xem xét động cơ cùng với căn cứ chuyên môn, quá trình ra quyết định, mức độ minh bạch và cách ứng xử khi rủi ro xuất hiện. Người quyết định đã tìm hiểu đầy đủ chưa, đã lường trước những nguy cơ có thể nhận biết chưa, có chủ động báo cáo và điều chỉnh khi phát hiện bất cập không? Những câu hỏi ấy giúp đánh giá trách nhiệm thực chất hơn việc chỉ nhìn vào kết quả thuận lợi hay bất lợi. Bảo vệ người đổi mới vì lợi ích chung và yêu cầu họ giải trình là hai điều kiện gắn bó với nhau để nuôi dưỡng bản lĩnh hành động.

Trao quyền phải đi cùng điều kiện thực hiện

Đòi hỏi trách nhiệm cá nhân sẽ thiếu công bằng nếu bỏ qua điều kiện để người được giao việc hoàn thành nhiệm vụ. Bài phát biểu nhấn mạnh phân cấp, phân quyền phải gắn với nguồn lực, năng lực và kiểm soát quyền lực; giao nhiệm vụ cho cơ sở phải đi cùng thẩm quyền, nhân lực, nguồn lực. Khi công việc ách tắc, phải xem xét trách nhiệm cả cấp thực hiện và cấp giao việc.

Một đơn vị được yêu cầu chuyển đổi số nhưng thiếu nhân lực và hạ tầng; một cán bộ phải xử lý nhiệm vụ mới nhưng chưa được đào tạo, chưa có cơ chế phối hợp; một địa phương được giao thêm công việc trong khi điều kiện thực hiện chưa được bảo đảm - những tình huống ấy cho thấy trách nhiệm phải được nhìn trong cả quá trình tổ chức. Người nhận việc có nghĩa vụ chủ động đề xuất cách tháo gỡ, còn người giao việc có trách nhiệm xem xét các điều kiện cần thiết. Không thể coi việc ban hành quyết định phân công là đã hoàn thành nghĩa vụ của cấp quản lý.

Trao quyền thực chất vì thế bắt đầu từ việc xác định rõ phạm vi được quyết, nguồn lực được sử dụng, kết quả cần đạt và thời hạn phải hoàn thành. Đồng thời, phải có cơ chế tiếp nhận, xử lý những vướng mắc vượt quá khả năng của người thực hiện. Khi các điều kiện ấy đã rõ, người nhận việc có cơ sở để chủ động và cũng không thể tiếp tục chờ người khác quyết định thay. Trách nhiệm của người đứng đầu thể hiện ngay trong cách tổ chức công việc để cấp dưới có thể làm được, làm đúng và làm đến nơi đến chốn.

Cái giá của sự không quyết định

Trong quản trị, hậu quả của một quyết định sai thường dễ nhận thấy hơn tổn thất do chậm quyết định. Một hồ sơ nằm lại có thể chưa gây ra sự cố ngay trước mắt, nhưng phía sau nó là thời gian chờ đợi, chi phí phát sinh, nguồn lực chưa được sử dụng và cơ hội dần thu hẹp. Khi sự chậm trễ không được tính vào đánh giá trách nhiệm, lựa chọn ít hành động có thể trở thành cách giữ an toàn cho cá nhân, trong khi tổ chức và xã hội phải gánh phần thiệt hại.

Ở phần đánh giá tình hình phát triển, bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ ra tổ chức thực hiện vẫn là khâu yếu, một số cơ quan, địa phương chưa chủ động, phối hợp chậm, năng lực cơ sở còn hạn chế. Trong các nhiệm vụ sau Hội nghị, yêu cầu được đặt ra là không để những việc đã tháo gỡ khó khăn, đã xác định phải thực hiện tiếp tục kéo dài vì chậm quyết định hoặc né tránh trách nhiệm.

 Tinh thần ấy đặt ra yêu cầu đánh giá đầy đủ cả hành động và sự trì hoãn. Doanh nghiệp khó có thể giữ nguyên cơ hội thị trường để chờ một hồ sơ qua nhiều vòng xử lý, một sáng kiến có giá trị cũng có thể mất ý nghĩa nếu được triển khai quá muộn. Thời gian là nguồn lực hữu hạn, còn cơ hội thường gắn với một thời điểm cụ thể. Vì vậy, đúng thẩm quyền, đúng căn cứ phải đi cùng đúng lúc. Năng lực quyết định bao gồm cả khả năng nhận biết khi nào đã đủ điều kiện để hành động và khi nào thực sự cần thêm thông tin.

Làm đến cùng là theo đuổi kết quả

Trong phần kết bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu mỗi đồng chí Trung ương trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo trong lĩnh vực, địa bàn được phân công, chọn đúng việc trọng tâm và giải quyết đến cùng những vấn đề thuộc trách nhiệm của mình. Hai chữ “đến cùng” đặt trách nhiệm vào toàn bộ quá trình thực hiện, từ nhận việc, tổ chức công việc đến kiểm tra kết quả và khắc phục những gì chưa đạt.

Một đề án được phê duyệt mới chỉ có cơ sở để triển khai, một văn bản chỉ đạo được ký chưa đồng nghĩa vướng mắc đã được tháo gỡ. Người có trách nhiệm phải biết quyết định đang được thực hiện ra sao, công việc dừng ở khâu nào, ai cần phối hợp và điều gì cần điều chỉnh. Nếu chỉ theo dõi số lượng văn bản ban hành hoặc số cuộc họp đã tổ chức, rất dễ nhầm hoạt động quản lý với kết quả quản lý.

Bài phát biểu cũng khẳng định trách nhiệm không dừng ở ban hành văn bản; cơ quan chủ trì phải theo dõi thi hành, xử lý vướng mắc thuộc thẩm quyền, kiến nghị sửa những quy định không còn phù hợp. Khi chính sách không đạt mục tiêu, cần xem xét cả chất lượng tham mưu, thiết kế chính sách và trách nhiệm thực hiện. Cách đặt vấn đề này đòi hỏi người quản lý theo sát đời sống của quyết định sau khi ban hành, đủ cầu thị để nhận ra bất cập và đủ trách nhiệm để sửa cách làm. Kiên trì với mục tiêu vì lợi ích chung cũng bao gồm khả năng điều chỉnh phương án khi thực tế cho thấy phương án ban đầu chưa phù hợp.

Sức mạnh bắt đầu từ phần việc của mỗi người

Thể chế tốt, nguồn lực lớn, công nghệ hiện đại và đội ngũ có năng lực chỉ phát huy giá trị khi được kết nối bằng hoạt động thực thi có trách nhiệm. Vốn đã bố trí cần được sử dụng hiệu quả; chính sách đã ban hành cần đi vào cuộc sống; thẩm quyền được giao cần trở thành quyết định đúng đắn. Trong mỗi cơ quan, người lãnh đạo chịu trách nhiệm về quyết định và cách tổ chức thực hiện, người tham mưu chịu trách nhiệm về chất lượng đề xuất, người trực tiếp xử lý chịu trách nhiệm về phần việc của mình. Sự rõ ràng ấy giúp công việc thông suốt và tạo cơ sở cho niềm tin giữa những người cùng làm việc.

Văn hóa trách nhiệm vì vậy có ý nghĩa với mọi tổ chức, từ cơ quan công quyền đến doanh nghiệp, trường học hay tòa soạn. Khi mỗi người coi phần việc được giao là một cam kết nghề nghiệp cần giữ, khó khăn sẽ được tiếp nhận bằng nỗ lực tìm cách giải quyết. Ngược lại, nếu phản xạ đầu tiên là tìm lý do để chuyển trách nhiệm sang người khác, ngay cả một tổ chức có nhiều người giỏi cũng có thể vận hành kém hiệu quả. Danh dự nghề nghiệp được bồi đắp chính từ thái độ với những công việc hằng ngày ấy.

Không phải quyết định nào cũng đúng ngay từ đầu, cũng không phải nhiệm vụ nào đều đạt kết quả như dự kiến. Điều cần thiết là người có trách nhiệm phải hiện diện khi công việc gặp khó khăn, chủ động giải trình, sửa chữa và theo đuổi việc khắc phục. Một bộ máy mạnh được nhận biết qua những vấn đề thực sự được giải quyết và khả năng điều chỉnh khi kết quả chưa đáp ứng yêu cầu. Đất nước mạnh từ bên trong cũng bắt đầu từ chuẩn mực gần gũi ấy: Mỗi người làm trọn phần việc của mình, sử dụng đúng quyền hạn được giao và giữ trách nhiệm với công việc cho đến cùng.