Từ phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nghĩ về một đất nước mạnh từ bên trong:Nghe được sự thật

Sự thật, xét cho cùng, vốn không khó tồn tại. Điều khó hơn là tạo ra một môi trường để sự thật được nói ra, được lắng nghe và được đối diện một cách bình tĩnh.

Trong đời sống, ai cũng thích nghe lời dễ chịu. Trong một tổ chức, điều ấy càng dễ trở thành thói quen khi khoảng cách quyền lực xuất hiện. Người dưới có thể cân nhắc trước khi nói. Người góp ý có thể nhìn trước nhìn sau. Một vấn đề đáng ra cần được chỉ rõ lại được diễn đạt mềm đi; một khuyết điểm cần cảnh báo sớm được chuyển thành “hạn chế”; một dấu hiệu bất ổn được báo cáo bằng những con số đẹp hơn thực tế. Lâu dần, người đứng đầu tưởng rằng mọi thứ đều ổn, trong khi phía dưới những bản báo cáo tròn trịa, những nguy cơ có thể đang âm thầm tích tụ.

Bởi vậy, khả năng nghe được sự thật thực chất là một năng lực quản trị.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu bế mạc Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV. Ảnh: TTXVN

Khi lời thật trở nên khó nói

Sự thật hiếm khi biến mất vì không ai nhìn thấy nó. Nhiều khi nó biến mất khỏi bàn làm việc của người có trách nhiệm vì không ai muốn trở thành người nói ra điều khó nghe.

Trong bất cứ tổ chức nào, khi người ta bắt đầu tự hỏi “nói điều này có lợi cho mình không?” trước khi tự hỏi “điều này có đúng không?”, đó là lúc môi trường phản biện bắt đầu có vấn đề. Khi một ý kiến trái chiều thường xuyên bị hiểu là chống đối, một cảnh báo bị xem là bi quan, một câu hỏi thẳng bị coi là thiếu tinh thần xây dựng, người ta sẽ dần học cách im lặng. Sự im lặng ấy đôi khi rất yên bình, rất trật tự, thậm chí có vẻ đoàn kết. Nhưng một tổ chức quá yên tĩnh chưa chắc đã là một tổ chức khỏe mạnh.

Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt yêu cầu xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong mối quan hệ trực tiếp với khả năng tự kiểm tra, sửa chữa khuyết điểm, kiểm soát quyền lực và thực hiện trách nhiệm. Sự trong sạch, vững mạnh phải được thể hiện bằng kết quả công việc, sự liêm chính của cán bộ và niềm tin của Nhân dân. Chính trong mạch tư duy ấy, câu chuyện “nghe được sự thật” vượt khỏi phạm vi của một kỹ năng ứng xử, nó trở thành điều kiện để một tổ chức có khả năng tự nhận diện vấn đề của mình.

Có những sai lầm lớn bắt đầu từ những tín hiệu rất nhỏ. Một phản ánh ban đầu không được coi trọng. Một ý kiến chuyên môn bị bỏ qua. Một bất cập đã được chỉ ra nhưng vì ngại va chạm nên chưa ai muốn xử lý. Một cam kết được đưa ra rồi chìm dần trong những cuộc họp kế tiếp. Đến khi vấn đề trở nên nghiêm trọng, câu hỏi quen thuộc lại xuất hiện: Vì sao không phát hiện sớm?

Thực ra, nhiều khi đã có người phát hiện.

Vấn đề là tiếng nói ấy có đến được nơi cần đến hay không.

Một hệ thống tốt vì vậy không thể chỉ dựa vào người giỏi phát hiện sai sót, nó còn phải có khả năng tiếp nhận cảnh báo. Một người đứng đầu mạnh không phải là người luôn chứng minh mình đúng, mà là người đủ bản lĩnh để nhận ra lúc nào mình có thể sai.

Quyền lực càng lớn, khả năng lắng nghe càng phải lớn

Quyền lực có một đặc tính rất dễ nhận thấy: Càng lên cao, càng ít người sẵn sàng nói những điều người có quyền lực không muốn nghe.

Đó là lý do năng lực lắng nghe của người đứng đầu cần tăng cùng với trách nhiệm và thẩm quyền.

Lắng nghe ở đây không có nghĩa là tiếp nhận mọi ý kiến một cách dễ dãi. Càng không đồng nghĩa với việc biến quản trị thành quá trình thỏa hiệp vô nguyên tắc. Điều quan trọng là phân biệt giữa ý kiến có căn cứ với suy diễn, giữa phản biện có trách nhiệm với công kích, giữa lời nói thẳng vì lợi ích chung với động cơ cá nhân. Muốn làm được điều đó, người lãnh đạo phải đủ tự tin để cho phép tồn tại những quan điểm khác mình.

Một môi trường mà mọi người đều đồng ý rất nhanh đôi khi chưa chắc tốt bằng một cuộc họp có tranh luận thực chất.

Bởi tranh luận làm lộ ra những điều còn chưa rõ. Phản biện giúp nhận diện những điểm mà người ra quyết định có thể chưa nhìn thấy. Ý kiến khác biệt, nếu xuất phát từ trách nhiệm và được trình bày trên cơ sở dữ liệu, thực tiễn, chuyên môn, chính là một lớp bảo hiểm cho quyết định.

Bài phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh rằng cấp ủy, tổ chức đảng phải phát huy dân chủ để cán bộ, đảng viên nói thẳng, nói có trách nhiệm; người đứng đầu phải cầu thị và chịu nghe ý kiến khác với mình. Đồng thời, sự lắng nghe phải gắn với trách nhiệm xử lý: Những phản ánh của Nhân dân cần được xem xét, việc chưa thể tiếp thu phải giải thích rõ, những bất cập được chỉ ra phải trở thành căn cứ để sửa cách làm và hoàn thiện chính sách.

Đó là một yêu cầu rất thực chất.

Bởi lắng nghe mà không hồi đáp dễ trở thành nghi thức. Tiếp nhận ý kiến rồi để đó lâu dần sẽ khiến người góp ý mỏi mệt. Một cánh cửa luôn mở nhưng phía trong không có phản hồi cũng chẳng khác bao nhiêu một cánh cửa đóng.

Văn hóa lắng nghe chỉ hình thành khi người nói biết mình đang được nghe một cách nghiêm túc; người nghe ý thức rằng phía sau mỗi phản ánh hợp lý có thể là một vấn đề cần xử lý.

Sợ sự thật hay sợ trách nhiệm?

Đôi khi điều khiến người ta ngại nghe sự thật không nằm ở bản thân sự thật, mà ở trách nhiệm kéo theo sau khi sự thật được biết đến.

Một vấn đề chưa được nói ra thì có thể coi như chưa nhìn thấy. Khi đã nhìn thấy, người có thẩm quyền phải quyết định. Phải sửa hay không sửa? Ai chịu trách nhiệm? Xử lý đến đâu? Có ảnh hưởng tới lợi ích nào? Có làm phát sinh thêm công việc? Có khiến một quyết định trước đây phải được xem xét lại?

Chính vì thế, văn hóa lắng nghe có mối quan hệ rất gần với văn hóa trách nhiệm.

Một tổ chức chỉ thực sự khuyến khích nói thẳng khi người đứng đầu sẵn sàng xử lý những gì được nói ra. Ngược lại, nếu một phản ánh đúng thường dẫn đến phiền phức cho người phản ánh hơn là trách nhiệm cho người gây ra vấn đề, thì lần sau số người lựa chọn im lặng chắc chắn sẽ nhiều hơn.

Bởi vậy, yêu cầu “nghe được sự thật” phải đi cùng một môi trường bảo vệ những người góp ý ngay thẳng. Bài phát biểu cũng đặt rõ yêu cầu này khi nhấn mạnh việc tự kiểm tra từ phản ánh của Nhân dân và bảo vệ người góp ý thẳng thắn.

Đây không phải câu chuyện riêng của cơ quan công quyền.

Một doanh nghiệp muốn tồn tại lâu dài phải nghe được phản hồi thật của khách hàng. Một trường học muốn tốt hơn phải nghe được tiếng nói của giáo viên, phụ huynh, học sinh. Một cơ quan báo chí muốn giữ được bạn đọc phải chấp nhận rằng công chúng hôm nay phản hồi nhanh hơn, trực diện hơn và đôi khi gay gắt hơn trước. Một gia đình muốn giữ được sự gắn kết cũng phải có không gian để mỗi thành viên có thể nói điều mình thực sự nghĩ.

Ở đâu con người sợ nói thật, ở đó vấn đề thường không biến mất. Nó chỉ chuyển sang một hình thức tồn tại khác: Lời bàn tán sau cuộc họp, tâm lý bất mãn, sự thờ ơ, những quyết định thiếu thông tin, những khoảng cách ngày một lớn giữa báo cáo và thực tế.

Sự thật bị nén xuống không đồng nghĩa với sự thật đã được giải quyết.

Văn hóa trưởng thành bắt đầu từ khả năng tự sửa mình

Một cá nhân trưởng thành khi biết nhận ra giới hạn của mình. Một tổ chức trưởng thành khi có khả năng phát hiện những điểm chưa ổn từ bên trong và sửa chúng trước khi bị thực tế buộc phải sửa.

Điều đó giải thích vì sao “tự đổi mới, tự chỉnh đốn, tự hoàn thiện” là một năng lực quan trọng đối với bất kỳ tổ chức nào muốn phát triển lâu dài.

Bài phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt vấn đề xây dựng Đảng trong yêu cầu tự đổi mới, tự chỉnh đốn và nhấn mạnh rằng xây dựng phải làm cho tổ chức mạnh hơn, cán bộ trưởng thành hơn, công việc được giải quyết tốt hơn. Có thể nhìn rộng ra, đây cũng là quy luật của phát triển: Thứ gì không có khả năng tự điều chỉnh trước những thay đổi của thực tiễn rất dễ bị thực tiễn bỏ lại.

Trong kỷ nguyên số, khả năng ấy càng trở nên quan trọng. Thông tin lưu chuyển nhanh hơn. Người dân tiếp cận nhiều nguồn hơn. Một bất cập có thể được phản ánh gần như tức thời. Khoảng cách giữa một quyết định và phản ứng xã hội đã ngắn hơn rất nhiều so với trước.

Trong hoàn cảnh ấy, cách quản trị dựa trên tâm lý tránh nghe điều bất lợi ngày càng kém hiệu quả.

Ngược lại, biết khai thác phản hồi xã hội, biết đọc dữ liệu, biết tiếp nhận phản biện và nhận diện sớm những tín hiệu khác thường sẽ trở thành một lợi thế quản trị. Sự thật khi được tiếp nhận sớm có thể là cảnh báo. Khi bị bỏ qua quá lâu, nó có thể trở thành khủng hoảng.

Có một nghịch lý tưởng như đơn giản: Người dám chỉ ra vấn đề đôi khi lại chính là người muốn tổ chức tốt lên. Người chỉ muốn yên thân thường chẳng cần lên tiếng.

Vì vậy, thái độ với những tiếng nói khác biệt phần nào phản ánh sức khỏe văn hóa của một tổ chức.

Một cơ quan tự tin sẽ không sợ câu hỏi khó. Một người lãnh đạo tự tin sẽ không sợ cộng sự giỏi hơn mình ở một lĩnh vực chuyên môn. Một xã hội trưởng thành sẽ không coi phản biện có trách nhiệm là điều gây bất ổn. Trái lại, phản biện chính là một phương thức để điều chỉnh những bất ổn từ khi chúng còn nhỏ.

Khi sự thật trở thành nguồn lực phát triển

Chúng ta thường nói nhiều đến nguồn lực tài chính, con người, đất đai, khoa học công nghệ, dữ liệu. Có lẽ cũng cần nhìn nhận sự thật như một nguồn lực của quản trị.

Bởi quyết định chỉ tốt khi dựa trên thông tin đúng.

Nếu dữ liệu sai, báo cáo méo, phản ánh bị chặn, đánh giá bị làm đẹp, người ra quyết định dù có năng lực đến đâu cũng có thể lựa chọn sai. Một chiếc la bàn tốt vẫn trở nên vô nghĩa nếu kim chỉ sai hướng.

Và ở đây, văn hóa có vai trò đặc biệt.

Pháp luật có thể quy định trách nhiệm báo cáo. Quy chế có thể thiết lập quy trình góp ý. Công nghệ có thể mở thêm nhiều kênh tiếp nhận thông tin. Nhưng để người ta dám nói điều cần nói, để người có trách nhiệm muốn nghe điều cần nghe, vẫn cần một môi trường văn hóa trong đó sự thẳng thắn được tôn trọng, sự khác biệt được nhìn nhận bình tĩnh và quyền lực chấp nhận bị soi chiếu bởi trách nhiệm.

Đó cũng là nền tảng của niềm tin.

Người dân không đòi hỏi một bộ máy không bao giờ có sai sót. Điều họ chờ đợi là khi có bất cập thì tiếng nói của họ được nghe thấy, vấn đề được nhìn nhận, trách nhiệm được xác định và cách làm được sửa đổi. Niềm tin nhiều khi được xây dựng chính trong cách một tổ chức ứng xử với khuyết điểm của mình.

Không che giấu cái chưa tốt mới có cơ hội làm cho nó tốt hơn.

Không né tránh điều khó nghe mới có khả năng nhận ra điều cần thay đổi.

Và không có một tổ chức nào thực sự mạnh nếu sức mạnh ấy chỉ tồn tại trong những báo cáo đẹp.

Câu nói “Muốn tự sửa chữa, trước hết phải nghe được sự thật” vì vậy gợi ra một nguyên tắc tưởng đơn giản nhưng có ý nghĩa rất sâu đối với quản trị và văn hóa lãnh đạo: Muốn đi xa phải thường xuyên biết mình đang ở đâu; muốn đổi mới phải nhận ra điều gì đã cũ; muốn củng cố niềm tin phải đủ bản lĩnh đối diện với những gì chưa tốt.

Nghe sự thật đôi khi khó chịu.

Nhưng cái giá của việc không nghe thấy sự thật thường lớn hơn rất nhiều.

Một bộ máy biết nghe sẽ có khả năng tự sửa. Một tổ chức biết tự sửa sẽ có khả năng tiến bộ. Và khi mỗi người có trách nhiệm đều đủ cầu thị để nghe điều khác với điều mình muốn nghe, sự thật sẽ không còn là tiếng nói gây khó chịu, mà trở thành một nguồn lực giúp công việc tốt hơn, tổ chức tốt hơn và xã hội tốt hơn.