Từ phục hưng sông Hàn đến Đại lộ cảnh quan sông Hồng: bài học về hạ tầng và quản trị

Từ năm 2024, ông Choi Jong-Kwon – Tiến sĩ Luật Hành chính và Luật Quy hoạch và Phát triển Đô thị, Phó Giám đốc Viện Nghiên cứu Luật Đại học Quốc gia Seoul (Hàn Quốc), gửi tới City Solution kế hoạch Phục hưng sông Hàn chảy qua Seoul bản 1.0 (năm 1983 - 2023) và 2.0 (công bố năm 2024). Cuối năm 2025, vị chuyên gia này trở lại Việt Nam và chia sẻ chủ đề này nhân dịp Hà Nội mới khởi công "siêu" Dự án Đại lộ cảnh quan sông Hồng.

Người Đô Thị đã có cuộc trao đổi ngắn với Tiến sĩ Choi Jong-Kwon về Chương trình Phục hưng sông Hàn 1.0–2.0 và những bài học quan trọng cho việc hiện thực hóa ước vọng sông Hồng.

Thưa ông, sông Hàn có vai trò thế nào trong sự phát triển của Seoul? Ông có thể giới thiệu những thông tin cơ bản về dòng sông này?

Tiến sĩ Choi Jong-Kwon.

Tiến sĩ Choi Jong-Kwon: Sông Hàn là xương sống tự nhiên của sự hình thành đô thị của Seoul và là yếu tố cốt lõi của quá trình hiện đại hóa, công nghiệp hóa và phục hồi môi trường của thành phố.

Không chỉ là một con sông vật lý, sông Hàn còn hoạt động như một cơ sở hạ tầng đô thị đa chiều, tích hợp kiểm soát lũ lụt, cấp nước, sinh thái, giao thông, giải trí và cảnh quan.

Thuật ngữ "kỳ tích sông Hàn" không chỉ đề cập đến tăng trưởng kinh tế, nó là một quá trình chuyển đổi dài hạn gồm 5 giai đoạn: (1) Sự phục hồi từ tàn phá sau chiến tranh; (2) Công nghiệp hóa và xây dựng cơ sở hạ tầng nhanh chóng; (3) Suy thoái môi trường; (4) Phục hồi thể chế và sinh thái; (5) Định vị lại dòng sông như một tài sản cốt lõi của đô thị.

Sự chuyển đổi này có thể thực hiện được vì sông Hàn đã được quản lý như một nguồn tài nguyên công cộng dưới trách nhiệm quốc gia, không phải là đất tư nhân bị phân mảnh.

Vậy Seoul đã trải qua những giai đoạn phát triển đô thị nào gắn với sông Hàn, từ hậu chiến đến năm 2000, và từ 2000 đến nay?

Sự phát triển đô thị Seoul gắn với sông Hàn có thể chia thành ba giai đoạn.

Giai đoạn thứ nhất sau chiến tranh đến năm 2000. Sau Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953), ưu tiên của Seoul là sự sống còn và phục hồi kinh tế. Trong thời kỳ này, sông Hàn được coi là cơ sở hạ tầng công nghiệp và kiểm soát lũ lụt. Những dự án lớn được triển khai: Đầu tiên là xây dựng kè và nắn sông; Thứ hai là xây cầu và các đường huyết mạch quy mô lớn; Thứ ba là tập trung vào an toàn, phòng chống ngập lụt và cung cấp đất để mở rộng đô thị. Trong giai đoạn này, dòng sông được coi là thứ cần kiểm soát, không đề cao các mục đích khác.

Đoạn sông Hàn chảy qua Seoul dài khoảng 41,5 km, rộng từ 600 đến 1.200 mét, vượt qua 11 huyện hành chính.

Những giai đoạn phát triển đô thị Seoul gắn với sông Hàn.

Giai đoạn thứ hai là giai đoạn phục hồi môi trường và mở rộng không gian công cộng (2000 – 2023). Từ những năm 2000 trở đi, Seoul bắt đầu thay đổi quan điểm của mình: Mở rộng công viên, từng bước phục hồi sinh thái; Cải thiện chất lượng nước và cảnh quan sông ngòi; Tăng khả năng tiếp cận công cộng để phục vụ thư giãn và giải trí. Tuy vậy các bờ kè cao (ngăn lũ) và đường cao tốc đã xây dựng trước đã ngăn cách dòng sông với thành phố, cản trở tiến trình cải tiến này. Do đó, thành phố cần một chiến lược toàn diện hơn.

Giai đoạn hiện tại là giai đoạn chuyển đổi cấu trúc thành phố (2024 – 2040). Ngay trong đại dịch COVID-19, Hàn Quốc đã soạn thảo “Kế hoạch toàn diện tổng thể Seoul 2040” trong đó xác định sông Hàn vào vị trí “Trục trung tâm của năng lực cạnh tranh đô thị; Nền tảng sinh thái, văn hóa, di chuyển và đổi mới sáng tạo”. Trọng tâm không còn là chỉ mở rộng công viên, mà là tái cấu trúc thành phố quanh dòng sông.

Sông Hàn là nhân tố trọng tâm trong tái cấu trúc Seoul ( giai đoạn 2024-2040).

Ông có thể chia sẻ định hướng kết nối không gian sông Hàn với các khu dân cư – đặc biệt là việc kết hợp hạ tầng kỹ thuật, xã hội và gắn kết cộng đồng?

Seoul đã phát triển một hệ thống kết nối sông với thành phố được phân theo phân cấp gồm sông chính, các sông nhánh và khu dân cư. Trong đó, hạ tầng kỹ thuật trọng yếu là hệ thống kiểm soát lũ đồng bộ, tích hợp (kè, trạm bơm, lưu vực chứa/ thấm nước). Quy hoạch để mục tiêu dài hạn để đảm bảo an toàn dân cư trước lũ lụt; Chỉ định rõ ràng các khu vực sông và khu vực quản lý lũ lụt.

Bên cạnh hạ tầng kỹ thuật, các cơ sở hạ tầng xã hội được phát triển mạnh mẽ: công viên ven sông, đường xe đạp, đi bộ được kết nối trực tiếp với các khu vực dân cư lân cận; Các cơ sở văn hóa, giáo dục, thể thao nằm dọc theo các hành lang sông chính và sông nhánh. Tái cấu trúc các cộng đồng cư dân và những hoạt động hàng này lấy sông Hàn là không gia công cộng chung, không còn là khu chuyên biệt.

Không gian bên sông chính và sông nhánh được tổ chức các lễ hội, giải trí hàng ngày và các cuộc tụ họp thân mật tăng cường sự gắn kết xã hội. Mô hình này chứng minh rằng một dòng sông sạch, quy hoạch thể chế và khả năng tiếp cận hàng ngày phải hoạt động cùng nhau.

Ngoài cảnh quan, Seoul đã phát triển hệ thống giao thông hiện đại kết nối hai bờ sông Hàn như thế nào?

Seoul coi sông Hàn không phải là một rào cản, mà là một nền tảng di chuyển và kết nối. Hiện tại đã có 31 cây cầu nối Bắc và Nam Seoul; Đường cao tốc song song hỗ trợ di chuyển đô thị; Nhiều tuyến tàu điện ngầm bắc qua sông. Bước tiếp theo là các hiện đại hóa giao thông đường thủy thân thiện như taxi nước, du thuyền du lịch. Định hướng tiếp theo là phát triển du thuyền du lịch trên sông, di chuyển hàng không đô thị và taxi không người lái (ngầm , nổi và khoảng không đô thị).

Sự thay đổi quan trọng là khái niệm từ “vượt sông” đến “sử dụng sông như một mạng lưới đô thị”.

Sông Hàn với mạng lưới giao thông kết nối đô thị hiện tại và tương lai.

Chúng tôi được biết Seoul đang triển khai chương trình Phục hưng Sông Hàn 2.0 trong tổng thể quy hoạch đô thị 2040. Những bước đi cụ thể và công cụ pháp lý, hợp tác công – tư đã được chuẩn bị ra sao?

Khung pháp lý và thể chế là nền tảng nằm ở quản trị công mạnh mẽ: “Đạo luật Sông Hàn” định nghĩa các con sông là tài sản công thuộc trách nhiệm của nhà nước. Xác định một nguyên tắc quan trọng là sông không phải là đất phát triển, mà là cơ sở hạ tầng công cộng.

Lập kế hoạch sông cơ bản dài hạn (thường là chu kỳ 10 năm) tích hợp với Kế hoạch Đô thị Toàn diện Seoul 2040 kiểm soát sử dụng đất, phân vùng và cấp phép phối hợp.

Bên cạnh đó, chiến lược đầu tư công và quan hệ đối tác công tư (PPP) xác định đầu tư ngân sách công vào cơ sở hạ tầng cốt lõi (kiểm soát lũ lụt, kè, công viên...). Các chương trình văn hóa, du lịch và thương mại được thực hiện thông qua hình thức PPP. Khu vực công cung cấp đất đai, quyền quy hoạch và quản lý an toàn. Khu vực tư nhân tập trung vào hoạt động, đổi mới và kích hoạt. Tóm lại, khu vực công xây dựng bộ khung còn khu vực tư nhân tăng thêm sức sống.

Sông Hàn và các sông con trong Seoul là không gian công cộng toàn thành phố, kết nối cộng đồng các khu dân cư… hướng tới tương lai phát triển toàn diện

Bài học từ chương trình Phục hưng Sông Hàn 2.0 “Kế hoạch toàn diện tổng thể Seoul 2040” chính ở mô hình sông Hàn không chỉ đơn giản là câu chuyện thành công của phát triển sông ngòi. Đó là một mô hình quản trị đô thị dài hạn, nơi các con sông, thành phố, hệ thống pháp luật và công dân cùng nhau phát triển.

Đối với sông Hồng ở Hà Nội, theo tôi, bài học quan trọng không phải là tốc độ, mà là trình tự ưu tiên: Đầu tiên là an toàn lũ lụt (với sông Hồng còn nguy cơ khô hạn, ô nhiễm nước mặt, nhiễm độc nước ngầm, thâm nhập mặn) và kiểm soát (tài nguyên) công cộng. Thứ hai là phục hồi môi trường. Thứ ba là khả năng truy cập công cộng và cuối cùng là tích hợp vào cấu trúc không gian phát triển dài hạn của thành phố.

Trân trọng cảm ơn ông.

Trần Huy Ánh - Hoàng Anh Tuấn ghi

__________

Ghi chú: Hình vẽ và chú thích ảnh do City Solution biên tập theo tài liệu do TS. Choi Jong-Kwon cung cấp.