Từ rác thải điện tử đến 'vàng trắng'

Công nhân phân loại linh kiện điện tử tại cơ sở tái chế rác thải điện tử Ecowork ở Ấn Độ. Ảnh: AFP-JIJI

Đặt cược vào “kho báu” bị lãng quên

Ấn Độ đang đặt cược lớn vào “khai khoáng đô thị” – quá trình thu hồi khoáng sản quan trọng từ rác thải điện tử. Những vật liệu cốt lõi như lithium, cobalt, nickel – vốn thiết yếu cho pin xe điện, điện thoại thông minh, trí tuệ nhân tạo và công nghệ quốc phòng – giờ đây không chỉ là hàng hóa phục vụ sản xuất. Chúng đã trở thành nguồn lực chiến lược, quyết định năng lực tự chủ công nghệ và vị thế cạnh tranh dài hạn của mỗi quốc gia.

Ấn Độ gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu các khoáng sản quan trọng này. Theo Viện Phân tích Kinh tế Năng lượng và Tài chính (IEEFA), quốc gia này “phụ thuộc 100% vào nhập khẩu” lithium, cobalt và nickel.

Trong bối cảnh các dự án khai thác nội địa cần ít nhất một thập kỷ để đạt sản lượng đáng kể, giải pháp trước mắt không nằm dưới lòng đất mà ẩn chứa trong những núi rác điện tử đang ngày một chất cao.

Dự kiến năm 2025, Ấn Độ sẽ tạo ra gần 1,5 triệu tấn rác thải điện tử, tương đương 200.000 xe tải chở rác. Nhiều chuyên gia thậm chí nhận định con số thực tế có thể cao gấp đôi. Trong khối rác thải ấy là một “mỏ vàng” bị lãng quên, bao gồm pin chết chứa lithium, cobalt, nickel; màn hình LED có germanium; bảng mạch chứa platinum và palladium; cùng ổ cứng lưu trữ đất hiếm.

Theo AFP, tại nhà máy Exigo Recycling ở bang Haryana (Ấn Độ), pin xe điện được nghiền thành bột đen, sau đó trải qua quy trình hòa tách hóa học để tạo thành dung dịch đỏ sẫm. Qua các bước lọc và bay hơi, sản phẩm cuối cùng là bột lithium carbonate trắng mịn. Nhà khoa học trưởng của nhà máy ví thành phẩm này như “vàng trắng”.

Theo ước tính, ngành khai khoáng đô thị tại Ấn Độ có thể đạt giá trị 6 tỷ USD mỗi năm. Dù chưa đủ đáp ứng toàn bộ nhu cầu nội địa, lĩnh vực này vẫn có thể giảm áp lực nhập khẩu đáng kể và củng cố chuỗi cung ứng. Điều này đặc biệt quan trọng khi Ấn Độ đặt mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất công nghệ cao và trí tuệ nhân tạo toàn cầu.

Các công nhân thủ công tách đồng khỏi dây điện phế liệu điểm tái chế rác thải điện tử phi chính thức ở New Delhi (Ấn Độ). Ảnh: AFP-JIJI

Lấp đầy mắt xích còn thiếu trong chuỗi tái chế

Tham vọng công nghiệp hiện đại của Ấn Độ đang đối mặt với thực tế đáng lo ngại: phần lớn rác thải điện tử vẫn được xử lý tại các xưởng thủ công nhỏ lẻ. Tại đây, người lao động thường tách đồng và nhôm bằng phương pháp thủ công hoặc đốt lộ thiên, trong khi nhiều khoáng sản quan trọng bị bỏ sót.

Theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc, hơn 80% rác thải điện tử vẫn đi qua khu vực phi chính thức.

Hoạt động tái chế tự phát không chỉ gây lãng phí tài nguyên mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về môi trường và sức khỏe, bao gồm khói độc, axit ăn mòn, cũng như ô nhiễm đất và nước. Tuy nhiên, nghịch lý là chính khu vực phi chính thức lại đóng vai trò “xương sống” trong mạng lưới thu gom và phân loại hiện nay.

Để thay đổi cục diện này, Chính phủ Ấn Độ đã phê duyệt chương trình trị giá 170 triệu USD nhằm thúc đẩy tái chế chính thức các khoáng sản quan trọng. Theo Chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), các doanh nghiệp được yêu cầu thu hồi và chuyển rác thải điện tử đến các cơ sở tái chế được cấp phép. Một số doanh nghiệp cho biết, tỷ lệ rác thải được chuyển sang khu vực chính thức đã tăng đáng kể.

Một hướng tiếp cận khác là không loại bỏ mà tìm cách tích hợp khu vực phi chính thức vào chuỗi giá trị mới. Điển hình là Tổ chức phi lợi nhuận Ecowork đang đào tạo công nhân tháo dỡ an toàn, giúp họ nhận diện giá trị của các linh kiện chứa đất hiếm.

Tại một cơ sở ở ngoại ô Delhi, Rizwan Saifi, chàng trai 20 tuổi, cẩn thận tháo nam châm vĩnh cửu khỏi ổ cứng cũ. Đây là bộ phận sẽ được xử lý tiếp để thu hồi dysprosium, một kim loại đất hiếm quan trọng. Anh Saifi chia sẻ: “Trước đây, chúng tôi chỉ quan tâm đến đồng và nhôm. Giờ đây, chúng tôi đã hiểu nam châm này quý giá đến mức nào”.

Hành trình của rác thải điện tử tại Ấn Độ phản ánh một tham vọng lớn lao hơn nhiều so với câu chuyện môi trường đơn thuần. Đó là nỗ lực tái định nghĩa giá trị bằng cách nhìn nhận tài nguyên trong phế liệu và cơ hội trong thách thức. Khi những kim loại hiếm được tách ra từ thiết bị đã qua sử dụng và tái hòa nhập vào chuỗi sản xuất công nghệ cao, Ấn Độ đang từng bước kiến tạo nền tảng chủ quyền công nghệ từ chính những gì từng bị xem là rác thải.

THƯ LÊ