Từ sáng chế đến sản xuất: Khơi thông nguồn lực tri thức cho phát triển
Từ phòng thí nghiệm đến nhà máy, từ ruộng khảo nghiệm đến vùng sản xuất… thành quả nghiên cứu phải trải qua nhiều công đoạn để tạo ra giá trị. Thực tiễn đặt ra yêu cầu không chỉ bảo hộ quyền, mà còn hoàn thiện cơ chế chuyển giao, hỗ trợ thương mại hóa và phân chia lợi ích, để tri thức trở thành nguồn lực phát triển.
Liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp – Ảnh minh họa
Doanh nghiệp không chỉ “đợi” ở đầu ra
Nhằm rút ngắn thời gian đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long đã thúc đẩy phương thức hợp tác, trong đó doanh nghiệp tham gia đồng sáng tạo ngay từ đầu. Cụ thể, không chỉ đóng vai trò tiêu thụ ở đầu ra, doanh nghiệp cùng các nhà khoa học xác định ngay từ đầu các yêu cầu đối với giống mới về năng suất, chất lượng dinh dưỡng, mùi thơm và khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường. Ngoài ra, Viện thực hiện chuyển giao quyền sử dụng giống cho doanh nghiệp, trung tâm giống và hợp tác xã; đồng thời xây dựng mô hình kết nối từ cung ứng giống, chuyển giao kỹ thuật đến tổ chức sản xuất, thu mua, chế biến và phân phối gạo thương phẩm. Kết quả nghiên cứu vì thế không dừng ở mẫu giống, mà được gắn với các điều kiện cần thiết để đưa vào sản xuất hàng hóa.
Đó là hướng đi đáng chú ý trong cách kết nối nghiên cứu với thị trường. Doanh nghiệp không chỉ xuất hiện ở khâu tiêu thụ, mà cùng xác định nhu cầu và yêu cầu hoàn thiện sản phẩm.
Ở lĩnh vực công nghiệp, Công ty cổ phần Bóng đèn Phích nước Rạng Đông hợp tác với Viện Tiên tiến Khoa học và Công nghệ, Đại học Bách khoa Hà Nội thông qua phòng thí nghiệm, xưởng thực nghiệm chung, góp phần nội địa hóa vật tư và phát triển công nghệ LED. Mô hình cho thấy việc đưa tri thức vào sản xuất cần không gian phối hợp liên tục giữa nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng.
PGS.TS Nguyễn Hữu Thanh, Hiệu trưởng Trường Điện – Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết, việc đưa nghiên cứu ra thị trường là một chuỗi liên tục, từ tri thức, phát triển công nghệ đến chuyển giao, thương mại hóa và sản phẩm. Để rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường, Việt Nam cần hình thành chuỗi liên kết chặt chẽ giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.
Bởi vậy, khơi thông nguồn lực tri thức không chỉ là tổ chức thêm hoạt động giới thiệu công nghệ. Điều cần xác định là ai có nhu cầu, sản phẩm phải đáp ứng yêu cầu nào, ai cùng đầu tư hoàn thiện và trách nhiệm đưa vào sử dụng được phân công ra sao.
Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội
Khoảng chuyển tiếp giữa sáng chế và sản xuất
Thời gian qua, một số trường đại học, viện nghiên cứu công lập bắt đầu thúc đẩy mô hình doanh nghiệp spin-off để đưa công nghệ ra thị trường. Theo đó, doanh nghiệp spin-off tiếp nhận công nghệ, ươm tạo và phát triển sản phẩm, huy động vốn và mở rộng thị trường, trong khi nhà trường tiếp tục giữ vai trò trung tâm nghiên cứu và phát triển công nghệ mới, thúc đẩy sản phẩm mang tính liên ngành và công nghệ lõi.
Tuy nhiên, giai đoạn chuyển tiếp giữa nhà trường và doanh nghiệp còn nhiều khó khăn. PGS.TS Trương Việt Anh, Trưởng ban Khoa học, Công nghệ của Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết, có nhóm đã tạo được nguyên mẫu nhưng còn vướng cơ chế vận hành, tài chính và định giá tài sản trí tuệ. Doanh nghiệp cần công nghệ đủ hoàn thiện để sản xuất, trong khi kết quả nghiên cứu có thể mới chứng minh được nguyên lý.
Giữa hai giai đoạn là chi phí hoàn thiện mẫu, kiểm chứng, sản xuất thử và đánh giá khả năng thương mại. Khi chưa có doanh thu, dữ liệu thị trường còn ít, việc định giá để góp vốn cũng thiếu cơ sở tham chiếu. Bên nghiên cứu cần nguồn lực tiếp tục phát triển, bên tiếp nhận cần cân nhắc rủi ro đầu tư.
Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội) góp ý vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội
Vấn đề này cũng được các đại biểu Quốc hội tập trung phân tích khi thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Từ thực tiễn hoạt động ngành y tế, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội) nêu nhu cầu làm rõ quyền đối với những kết quả sáng tạo của bác sĩ, như cải tiến dụng cụ và biên soạn giáo trình, các phương pháp điều trị mới… Đại biểu đề nghị xác định rõ quyền sở hữu, cơ chế khai thác và cách phân chia lợi ích giữa bệnh viện với người trực tiếp sáng tạo.
Từ góc độ đào tạo, đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hồ Chí Minh lưu ý, các công trình của người học có thể chứa đựng phần mềm, thiết kế hoặc giải pháp có giá trị ứng dụng. Nếu không xác định rõ người sáng tạo, quyền đăng ký, khai thác và hưởng lợi, kết quả nghiên cứu có nguy cơ bị bỏ phí. Đại biểu đề nghị ghi nhận đúng người trực tiếp sáng tạo; việc chuyển giao quyền phải dựa trên thỏa thuận cụ thể, minh bạch.
“Bằng sáng chế phải có con đường đến với sản xuất, kết quả nghiên cứu phải có cơ chế đi đến thị trường và người sáng tạo phải được ghi nhận, hưởng lợi công bằng. Đó mới là thước đo cuối cùng của một hệ thống sở hữu trí tuệ có khả năng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển đất nước”, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nêu quan điểm.
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng) góp ý vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội
Bảo hộ phải mở đường cho khai thác an toàn
Từ một kết quả nghiên cứu đến sản phẩm được đưa vào sử dụng, việc xác lập quyền chỉ là một bước. Công nghệ còn cần được định giá, tìm đối tác, hoàn thiện và chuyển giao. Vì vậy, sở hữu trí tuệ cần được tiếp cận không chỉ như công cụ bảo vệ thành quả, mà còn là điều kiện để nguồn lực tri thức tham gia thị trường và tạo giá trị.
Chia sẻ về quan điểm sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng) khẳng định: “Trong nền kinh tế dựa ngày càng nhiều vào tri thức, công nghệ, dữ liệu và tài sản vô hình, thể chế sở hữu trí tuệ không chỉ là vấn đề bảo hộ quyền mà phải được nhìn nhận như một cấu phần của thể chế phát triển”.
Từ góc nhìn của ngành nông nghiệp, đại biểu Nguyễn Thị Lan (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội) đánh giá, sau 40 năm đổi mới, đã đến lúc nông nghiệp Việt Nam phải chuyển từ làm chủ sản lượng sang làm chủ công nghệ lõi; từ xuất khẩu nông sản sang từng bước xuất khẩu công nghệ nông nghiệp. Đó là con đường bền vững để khẳng định vị thế và bản lĩnh đất nước bằng tri thức và công nghệ.
“Cần sớm ban hành hướng dẫn cụ thể về định giá và góp vốn bằng kết quả nghiên cứu khoa học, thí điểm cơ chế vốn mồi đồng tài trợ cùng doanh nghiệp cho giai đoạn sản xuất thử”, đại biểu Nguyễn Thị Lan kiến nghị nhằm hỗ trợ giai đoạn chuyển tiếp từ nghiên cứu sang sản xuất.
Một văn bằng bảo hộ là dấu mốc quan trọng, nhưng không phải điểm kết thúc. Từ những mô hình doanh nghiệp cùng tham gia nghiên cứu đến yêu cầu hoàn thiện thị trường công nghệ, điều cần được bảo đảm là quyền rõ ràng, giao dịch an toàn, vốn đến đúng giai đoạn và lợi ích được phân chia minh bạch.
Khơi thông nguồn lực tri thức không chỉ là giải quyết những vướng mắc trong bảo hộ, chuyển giao hay thương mại hóa kết quả nghiên cứ, mà còn là hoàn thiện điều kiện để nền kinh tế phát triển bằng năng lực sáng tạo. Khi tri thức được lưu chuyển, ứng dụng và tiếp tục phát triển trong một môi trường minh bạch, an toàn, nguồn lực sáng tạo mới thực sự góp phần tăng năng suất, củng cố năng lực tự chủ và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững của đất nước.
