Từ vở kịch xiếc 'Sơn Thần - Thủy Quái' của Liên đoàn Xiếc Việt Nam:Sân khấu chuyển mình, tìm đường đến công chúng

Đằng sau những thử nghiệm ấy là nỗ lực tạo dựng sản phẩm có bản sắc, có thị trường và sức sống dài hơn trên hành trình tham gia vào công nghiệp văn hóa.

Đổi mới, mở rộng tệp khán giả

Thực hiện tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, nhiều đơn vị nghệ thuật đang chủ động đổi mới cách thức sáng tạo, trình diễn và tiếp cận công chúng, hướng tới mở rộng thị trường khán giả, đặc biệt là thế hệ trẻ. 

Vở kịch xiếc "Sơn Thần - Thuỷ Quái" liên tục "cháy vé"

Mới đây, Liên đoàn Xiếc Việt Nam ra mắt vở kịch xiếc Sơn Thần - Thủy Quái, lấy cảm hứng từ truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh.

Lần đầu tiên, đơn vị đưa công nghệ 3D Mapping kết hợp sân khấu nước vào dàn dựng, mở ra không gian biểu diễn giàu tính thị giác. Núi rừng, sông nước và cuộc giao tranh giữa Sơn Tinh, Thủy Tinh được tái hiện sinh động bằng ngôn ngữ sân khấu hiện đại. 

Sức hút của chương trình nhanh chóng được phản ánh qua sự đón nhận của khán giả. Ba buổi diễn đầu tiên, từ ngày 25-27.9, đều kín chỗ. Ở những suất diễn tiếp theo, hơn 1.200 chỗ ngồi trong rạp tiếp tục được lấp đầy. Không ít khán giả sẵn sàng trở lại rạp để thưởng thức vở diễn nhiều lần, cho thấy sức hấp dẫn của một chương trình xiếc được đầu tư cả về kỹ thuật biểu diễn, công nghệ và câu chuyện.

Theo NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, Sơn Thần - Thủy Quái là dự án được ấp ủ từ lâu, hướng tới xây dựng sản phẩm công nghiệp văn hóa mang dấu ấn riêng.

Công nghệ được sử dụng nhằm mở rộng khả năng biểu đạt của sân khấu và gia tăng trải nghiệm cho khán giả. 3D Mapping, sân khấu nước, âm nhạc sáng tác riêng và ánh sáng được kết nối trong cùng mạch kể, để khán giả không chỉ xem xiếc mà còn bước vào thế giới của câu chuyện. 

Vở kịch xiếc "Sơn Thần - Thủy Quái" kết hợp kỹ thuật xiếc với 3D Mapping, sân khấu nước, ánh sáng và âm thanh, tạo nên không gian biểu diễn mới

Đáng chú ý, đổi mới công nghệ song hành với làm mới nội dung. Những chi tiết quen thuộc của truyền thuyết được giữ lại nhưng mở rộng theo hướng nhân văn. 

Trong cảnh vua Hùng đưa ra thử thách kén rể, bên cạnh những lễ vật quen thuộc như “voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao”, tiêu chí về người kế tục còn được đặt trong mối liên hệ với tài năng, đạo đức và trách nhiệm với cộng đồng. 

Hình tượng Mị Nương được xây dựng với sắc thái mới: thay vì tiếp tục vòng đối đầu, nàng lựa chọn tha thứ, trao cho Thủy Tinh cơ hội nhìn lại hành động của mình. Từ câu chuyện dân gian, tác phẩm gửi gắm thông điệp về cách con người chung sống hài hòa, tôn trọng và gìn giữ tự nhiên.

Chương trình có sự tham gia của NSƯT Thanh Tuấn và NSƯT Thu Hương - hai nghệ sĩ vừa giành giải Vàng tại Liên hoan Xiếc quốc tế lần thứ nhất ở Tajikistan.

Thời gian tới, Liên đoàn sẽ tiếp tục nâng cấp chương trình, quy tụ những tiết mục đặc sắc của các nghệ sĩ từng đạt thành tích cao tại các cuộc thi, liên hoan quốc tế, đồng thời bổ sung các kỹ thuật biểu diễn có độ khó cao như đu dây, nhào lộn, thăng bằng... Qua đó, từng bước xây dựng chương trình xiếc chất lượng cao, hiện đại, hội tụ những tiết mục đỉnh cao và mang tầm quốc tế.

Vở tuồng "Triệu Đình Long cứu Chúa"

Bên cạnh đó, Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam cũng đang làm mới cách tiếp cận khán giả bằng việc gia tăng trải nghiệm tương tác.

Không chỉ dừng ở một đêm biểu diễn, sân khấu được mở rộng thành không gian trải nghiệm, nơi khán giả có thể bước vào thế giới của tác phẩm, nhập vai và trực tiếp khám phá câu chuyện theo cách riêng.

Trong buổi biểu diễn vở tuồng Triệu Đình Long cứu Chúa gần đây, khán giả được hóa thân vào nhân vật, mặc trang phục truyền thống, tham gia các hoạt động như thắp hương, gieo quẻ, tìm hiểu nhân vật và không gian văn hóa của tác phẩm. Những tương tác trực tiếp tạo thêm lớp trải nghiệm, giúp công chúng tiếp cận nghệ thuật tuồng bằng nhiều giác quan, thay vì chỉ thưởng thức từ phía dưới sân khấu.

Tương tự, trong chương trình Nhập cung gắn với buổi biểu diễn cải lương Trọn đời trung hiếu với Thăng Long, dự kiến diễn ra ngày 31.10, khán giả được mời bước qua “cung môn”, lựa chọn thân phận và tham gia hành trình trải nghiệm trước khi thưởng thức vở diễn.

Tùy vai trò, khán giả có thể hóa thân thành lữ khách, trạng nguyên hoặc tri phủ; tham gia gieo quẻ, nhận ngự phẩm, thực hiện nghi thức dâng hương và giao lưu cùng nghệ sĩ.

Từ một đêm diễn, sân khấu được mở rộng thành không gian trải nghiệm văn hóa, nơi công chúng vừa thưởng thức, vừa tương tác và trực tiếp tạo nên ký ức riêng về tác phẩm. Đây cũng là hướng đi để nghệ thuật truyền thống tìm cách tiếp cận gần hơn với công chúng trẻ.

Xây dựng thành sản phẩm văn hóa

Để các tác phẩm sân khấu trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa, công nghệ hay những hình thức biểu diễn mới chỉ là một phần của câu chuyện.

Quan trọng hơn, các nhà hát, đơn vị nghệ thuật cần thay đổi tư duy tiếp cận, từ làm chương trình theo mùa vụ sang xây dựng sản phẩm có định hướng thị trường, xác định rõ công chúng mục tiêu và tính toán khả năng phát triển trong một vòng đời dài hơn.

Để kéo khán giả đến rạp, không chỉ dừng ở việc mang đến một chương trình để thưởng thức, mà còn tạo ra trải nghiệm giúp công chúng tiếp cận gần hơn với nghệ thuật

Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam, NSND Nguyễn Tiến Dũng cho rằng, từ tư duy sản phẩm, các đơn vị cần bắt đầu bằng việc hiểu công chúng.

Khán giả trẻ, gia đình, khách du lịch trong nước hay quốc tế có nhu cầu, thói quen thưởng thức và khả năng tiếp nhận khác nhau. Vì thế, mỗi chương trình cần được “may đo” từ thời lượng, nội dung, cách kể chuyện đến hình thức thể hiện, tạo điểm chạm phù hợp ngay từ lần đầu tiếp cận.

Với khách du lịch, đó có thể là những chương trình cô đọng các giá trị văn hóa đặc sắc, giàu tính trực quan, sử dụng phụ đề, thuyết minh đa ngôn ngữ và cách kể dễ tiếp nhận.

Phần trải nghiệm cũng có thể được mở rộng với hoạt động tìm hiểu phục trang, đạo cụ, nhạc cụ, giao lưu nghệ sĩ, khám phá hậu trường... Khi khán giả dành thêm thời gian cho câu chuyện phía sau sân khấu, giá trị của một suất diễn được kéo dài vượt khỏi khoảnh khắc hạ màn.

Từ góc độ phát triển thị trường, sân khấu cũng cần thay đổi cách tổ chức “đường đi” của sản phẩm. Một chương trình có chất lượng nghệ thuật vẫn cần những kênh đưa sản phẩm đến đúng công chúng.

Bởi vậy, nhà hát có thể chủ động kết nối với doanh nghiệp lữ hành, khách sạn, khu du lịch, các không gian văn hóa và điểm đến có đông du khách; đưa chương trình vào hành trình trải nghiệm thay vì chờ khán giả tìm đến nhà hát. Khi sân khấu hiện diện trong hệ sinh thái du lịch, sản phẩm nghệ thuật có thêm cơ hội tiếp cận những thị trường mới, đồng thời tạo nguồn khán giả ổn định.

Công nghệ cũng mở thêm dư địa sáng tạo, giúp các đơn vị nghệ thuật tạo ra những hình thức biểu đạt mới, nâng cao trải nghiệm và tiếp cận những nhóm công chúng rộng hơn. 

Theo NSND Tống Toàn Thắng, Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt ra yêu cầu các đơn vị nghệ thuật mạnh dạn ứng dụng công nghệ vào sáng tạo.

Quá trình này cần được nghiên cứu kỹ để công nghệ thực sự phục vụ nghệ thuật, tránh trở thành yếu tố phô diễn hình thức. Công nghệ chưa thể thay thế vai trò của nghệ sĩ và những giá trị cốt lõi của tác phẩm; thay vào đó, có thể trở thành công cụ mở rộng khả năng biểu đạt, gia tăng trải nghiệm và tạo thêm sức hút cho sân khấu.

Từ sân khấu nước, 3D mapping, ánh sáng đến âm thanh, công nghệ mở ra những không gian biểu diễn mới, giúp nghệ sĩ kể câu chuyện bằng nhiều lớp ngôn ngữ, đưa khán giả đến gần hơn với nhân vật và cảm xúc của tác phẩm.

Khi được đặt trong tổng thể sáng tạo, hài hòa với kịch bản, ngôn ngữ biểu diễn và đặc trưng của từng loại hình, công nghệ góp phần tạo nên những sản phẩm nghệ thuật “made in Vietnam” vừa hiện đại về phương thức thể hiện, vừa mang đậm bản sắc văn hóa Việt.