Từ vụ việc học sinh hành hung giáo viên, nhìn lại việc dạy chữ, dạy người

Ảnh minh họa. (Nguồn: Canva)

Vụ việc nam sinh có hành vi bạo lực với cô giáo tại Trường Trung học phổ thông Mạc Đĩnh Chi (xã Nội Bài, Hà Nội) trong giờ học sáng 19/10 vừa qua đã gây bức xúc trong dư luận, đồng thời đặt ra những câu hỏi đáng suy ngẫm về giáo dục nhân cách cho học sinh. Bởi phía sau một hành vi vi phạm cụ thể là những vấn đề rộng hơn về trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội trong quá trình hình thành nhân cách người trẻ.

Dạy chữ và dạy làm người

“Tiên học lễ, hậu học văn” là lời nhắc nhở, là triết lý đã tồn tại với thời gian trong môi trường giáo dục Việt Nam. Triết lý này được hiểu rằng trước khi học kiến thức, mỗi người cần học đạo đức làm người; trước khi chinh phục những thành tựu tri thức, cần biết tôn trọng người khác, sống có trách nhiệm và ứng xử theo những chuẩn mực chung.

Dù đã có từ lâu, nhưng thực tế quan niệm này chưa bao giờ lạc hậu mà chính là nền tảng để mỗi con người trưởng thành và chung sống trong cộng đồng xã hội.

Trên thực tế, có những lúc, việc học dường như được chú trọng hơn vào điểm số, kỳ thi và những mục tiêu thành tích có thể đo đếm.

Học sinh được quan tâm nhiều đến kết quả các môn học, khả năng vượt qua những kỳ thi, cơ hội vào các trường tốt. Thế nhưng, trong quá trình trưởng thành, việc hình thành nhân cách, thái độ ứng xử và ý thức chịu trách nhiệm của các em đôi khi chưa nhận được sự chú ý tương xứng.

Trong một xã hội đang phát triển, tri thức đóng vai trò rất quan trọng, nhất là với thế hệ trẻ. Người trẻ cần được trang bị kiến thức, kỹ năng và năng lực thích ứng để có thể lập nghiệp, dựng xây đất nước.

Tuy nhiên, một học sinh đạt kết quả học tập cao chưa đồng nghĩa với việc đã biết tôn trọng người khác; một người có năng lực tốt chưa chắc đã biết kiểm soát cảm xúc và hành vi của mình.

Giáo dục vì thế không thể chỉ trả lời câu hỏi học sinh biết được những gì, đạt bao nhiêu điểm, mà còn phải trả lời câu hỏi: "Các em đang trở thành người như thế nào?"

Tiến sỹ Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam cho rằng, để học sinh hiểu và chịu trách nhiệm về hành vi của mình, thì nguyên tắc “5 tự” mang lại hiệu quả.

Đó là tự học, tự chủ, tự trọng, tự tin và tự chịu trách nhiệm, trong đó, tự chịu trách nhiệm là điểm mấu chốt. Học sinh cần hiểu rõ mình làm sai điều gì, hậu quả ra sao và điều đó được thể hiện bằng việc ra Hội đồng kỷ luật, chứ không chỉ là kiểm điểm qua loa.

Kỷ luật là một biện pháp giáo dục để giúp học sinh hình thành nhân cách và tự chịu trách nhiệm với hành vi của mình, giúp các em biết chịu trách nhiệm về những hành vi, thái độ chưa đúng, rồi sau đó tự thay đổi bản thân một cách bền vững.

Trong các vụ việc học sinh có hành vi bạo lực với giáo viên, cho dù với nguyên nhân gì đều khó có thể biện minh rằng giữa hai người có bất đồng hay mâu thuẫn.

Học sinh có quyền nêu ý kiến, bày tỏ cảm xúc, thậm chí phản đối điều mình cho là chưa hợp lý, song quyền bày tỏ không đồng nghĩa với quyền xúc phạm hay xâm hại thân thể người khác. Lúc này, ý thức kiểm soát hành vi và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình luôn là thứ cần thiết ở mỗi con người.

Có thể hiểu rằng tôn trọng thầy cô không có nghĩa học sinh phải phục tùng vô điều kiện và không có quyền ý kiến. Một môi trường giáo dục đúng nghĩa phải xây dựng sự tôn trọng từ cả hai phía, trong đó người lớn có trách nhiệm nêu gương, còn học sinh được hướng dẫn để hiểu rõ giới hạn giữa quyền bày tỏ chính kiến và hành vi vi phạm chuẩn mực.

Giáo dục nhân cách - Trách nhiệm không của riêng ai

Ở góc nhìn rộng hơn, việc giáo dục nhân cách cho học sinh có vai trò của rất nhiều yếu tố, trong đó cần nhìn nhận công bằng, thẳng thắn cả những hạn chế xuất phát từ chính môi trường giáo dục. Phần lớn nhà giáo vẫn luôn tận tụy với nghề, ngày ngày truyền đạt tri thức, chăm lo cho học sinh và vượt qua nhiều áp lực trong công việc.

Tuy nhiên, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận vẫn có trường hợp nhà giáo vi phạm đạo đức nghề nghiệp, ứng xử thiếu chuẩn mực, thậm chí có hành vi gây tổn thương cho học sinh. Những biểu hiện đó không chỉ ảnh hưởng đến hình ảnh người thầy mà còn làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với môi trường giáo dục.

Khi niềm tin bị tổn thương, những lời dạy về đạo đức, tôn trọng và trách nhiệm cũng khó phát huy đầy đủ sức thuyết phục.

Gia đình luôn là yếu tố quan trọng bởi đây chính là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách của mỗi con người. Trước khi bước vào trường học, trẻ đã quan sát, tiếp nhận cách người lớn nói chuyện, giải quyết mâu thuẫn, thể hiện sự tôn trọng hay phản ứng trước những điều không vừa ý.

Những bài học ấy không chỉ đến từ lời dạy, mà còn từ chính cách cha mẹ sống và ứng xử hằng ngày.

Một đứa trẻ khó có thể hình thành đầy đủ ý thức tôn trọng người khác nếu thường xuyên chứng kiến sự xúc phạm, những phản ứng nóng nảy hoặc cách giải quyết bất đồng bằng áp đặt. Ngược lại, khi người lớn biết lắng nghe, giữ bình tĩnh và chịu trách nhiệm về lời nói, hành động của mình, trẻ có cơ hội học được những cách ứng xử tích cực.

Trong xã hội hiện đại, áp lực công việc và mưu sinh khiến không ít cha mẹ học sinh gặp khó khăn trong việc dành thời gian đồng hành cùng con.

Có gia đình chú trọng đầu tư cho việc học, quan tâm điểm số, tìm lớp bổ trợ, nhưng chưa dành đủ thời gian trò chuyện về những mối quan hệ, cảm xúc và vấn đề con gặp phải.

Cũng có trường hợp cha mẹ phó mặc việc giáo dục đạo đức cho nhà trường, cho rằng đưa con đến trường đồng nghĩa với việc nhà trường sẽ đảm nhiệm toàn bộ quá trình dạy dỗ.

Trở lại vụ việc nam sinh có hành vi bạo lực với cô giáo tại Trường Trung học phổ thông Mạc Đĩnh Chi, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội đã làm việc trực tiếp với nhà trường và thăm hỏi, động viên giáo viên; yêu cầu nhà trường tiếp tục hỗ trợ giáo viên trong quá trình điều trị, phục hồi sức khỏe và ổn định tâm lý; rà soát, tăng cường các biện pháp bảo đảm an toàn trường học, phòng ngừa bạo lực học đường.

Sở yêu cầu nâng cao hiệu quả công tác tư vấn tâm lý, giáo dục kỹ năng ứng xử cho học sinh; phối hợp thường xuyên với cha mẹ học sinh để kịp thời nắm bắt những khó khăn, diễn biến tâm lý, xử lý các nguy cơ, phòng ngừa bạo lực học đường.

Các cơ quan chức năng đang tiếp tục xác minh, làm rõ để xử lý theo quy định, đồng thời triển khai biện pháp tư vấn, hỗ trợ tâm lý phù hợp với nam sinh này để bảo đảm tính giáo dục, sự nghiêm minh và an toàn trường học.

Song, xử lý một vụ việc không đồng nghĩa với việc giải quyết được những vấn đề rộng hơn trong giáo dục nhân cách mà cần nhìn lại những gì còn thiếu, những trách nhiệm chưa được thực hiện đầy đủ và những điều cần thay đổi, chứ không chỉ đơn thuần đổ lỗi cho ngành giáo dục.

“Tiên học lễ, hậu học văn” không phải khẩu hiệu để quay về cách giáo dục chỉ coi trọng sự vâng lời. Đó là lời nhắc về tầm quan trọng của giáo dục nhân cách, của việc coi trọng chuẩn mực đạo đức và luôn phù hợp trong bất kỳ thời đại nào.

Một nền giáo dục có chất lượng không chỉ tạo ra những học sinh giỏi kiến thức, mà còn giúp các em biết ứng xử có văn hóa, biết kiềm chế trước bất đồng, biết nhận lỗi khi sai và chịu trách nhiệm về hành động của mình.

Điều đó không thể hoàn thành bằng những khẩu hiệu hay những đợt chấn chỉnh nhất thời, mà đòi hỏi sự thay đổi từ nhận thức đến hành động của mỗi gia đình, nhà trường và toàn xã hội./.