Từ vùng đất văn hóa Chăm đến đô thị hiện đại

Tuyến đường vào Trung tâm hành chính xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa, được đầu tư xây dựng khang trang. (Ảnh: NGUYỄN TRUNG)

Tạo đà từ dấu mốc đô thị loại III

Giữa vùng đất nắng gió khu vực phía nam Khánh Hòa, xã Ninh Phước đang chuyển mình mạnh mẽ. Những tuyến đường được mở rộng, khu dân cư ngày càng khang trang, hoạt động thương mại, dịch vụ từng bước phát triển, tạo nên diện mạo đô thị mới. Trong dòng chảy ấy, việc được công nhận đô thị loại III (ngày 9/11/2026) trở thành dấu mốc đáng nhớ, ghi nhận nỗ lực của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương qua nhiều năm xây dựng quê hương.

Ngày 1/7/2025, xã Ninh Phước được thành lập trên cơ sở sắp xếp thị trấn Phước Dân và các xã Phước Thuận, Phước Hải. Không gian hành chính mới được mở rộng, tạo điều kiện tổ chức lại các nguồn lực, kết nối hạ tầng, hình thành không gian phát triển thống nhất và khai thác hiệu quả hơn tiềm năng của địa phương.

Bí thư Đảng ủy xã Ninh Phước Nguyễn Hữu Tuấn cho biết, để đạt được danh hiệu đô thị loại III, địa phương đã tập trung rà soát hiện trạng, đánh giá các tiêu chí, phối hợp các sở, ngành hoàn thiện hồ sơ, đề án theo quy định. Kết quả này là sự hội tụ của quá trình đầu tư hạ tầng, phát triển kinh tế-xã hội và sự đồng thuận của nhân dân.

Lãnh đạo Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa công bố và trao quyết định công nhận xã Ninh Phước là đô thị loại III thuộc tỉnh Khánh Hòa. (Ảnh: HƯƠNG XUÂN)

Ngày 15/10/2026, Đề án công nhận xã Ninh Phước là đô thị loại III được Hội đồng nhân dân tỉnh Khánh Hòa thông qua. Ngày 27/10, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành Quyết định số 3775/QĐ-UBND công nhận đô thị Ninh Phước là đô thị loại III. Phạm vi đô thị bao trùm toàn bộ địa giới hành chính xã, rộng 65,357km², dân số năm 2025 là 71.039 người.

Theo kết quả đánh giá, Ninh Phước đạt 81,95/100 điểm theo bộ tiêu chí đánh giá toàn đô thị và 78,53/100 điểm về trình độ phát triển đô thị đối với đơn vị hành chính, đều vượt ngưỡng tối thiểu quy định. Những chuyển biến về tỷ lệ lao động phi nông nghiệp, cung cấp nước sạch và xử lý chất thải rắn sinh hoạt cho thấy quá trình đô thị hóa đang từng bước đi vào chiều sâu.

Đón nhận dấu mốc mới, ông Nguyễn Hân (thôn 2, xã Ninh Phước) phấn khởi: “Chúng tôi rất vui mừng, tự hào khi xã được công nhận đô thị loại III. Mong rằng cùng với phát triển đô thị, các làng nghề truyền thống và nét văn hóa đặc trưng của quê hương sẽ được quan tâm gìn giữ”.

Hạ tầng tại xã Ninh Phước được đầu tư xây dựng bài bản, hiện đại, giàu bản sắc văn hóa. (Ảnh: NGUYỄN TRUNG)

Niềm vui ấy cũng đặt ra những kỳ vọng lớn hơn. Bởi danh hiệu đô thị loại III mới là điểm khởi đầu cho một giai đoạn phát triển mới, không phải đích đến. Khoảng cách giữa các tiêu chí đạt chuẩn và chất lượng thực tế của một đô thị đáng sống vẫn cần được thu hẹp. Hạ tầng kỹ thuật, hệ thống thoát nước, xử lý nước thải, không gian xanh và chất lượng quản lý đô thị là những vấn đề không thể chậm trễ.

Đánh thức nguồn lực văn hóa trong phát triển

Nếu hạ tầng tạo nên diện mạo thì văn hóa chính là chiều sâu làm nên bản sắc Ninh Phước. Trên vùng đất này, nhịp sống hiện đại vẫn hòa quyện cùng tiếng bàn xoay gốm Bàu Trúc, tiếng thoi dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp và những lễ hội, phong tục được cộng đồng Chăm gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đó không chỉ là ký ức văn hóa mà còn là tài nguyên đặc biệt để địa phương tạo dựng lợi thế phát triển.

Trong quá trình đô thị hóa, điều quan trọng để bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở việc giữ lại những công trình, hiện vật hay tổ chức lễ hội theo mùa, mà là duy trì không gian văn hóa sống, trao cơ hội để nghệ nhân tiếp tục hành nghề, người trẻ kế thừa tri thức truyền thống và các giá trị bản địa được kết nối với hoạt động du lịch, thương mại, dịch vụ. Khi người dân có thể sống được bằng nghề truyền thống, di sản mới thật sự có sức sống bền lâu.

Nghề làm gốm truyền thống luôn được gìn giữ trong cộng đồng dân tộc Chăm ở xã Ninh Phước. (Ảnh: NGUYỄN TRUNG)

Đây cũng là bài toán đặt ra đối với Ninh Phước: phát triển đô thị nhưng không đánh mất cấu trúc văn hóa làng quê; mở rộng không gian xây dựng nhưng không phá vỡ cảnh quan di sản. Một đô thị hiện đại không nhất thiết phải đồng dạng về kiến trúc, mà cần có bản sắc riêng được tạo nên từ lịch sử, văn hóa và con người nơi đó.

Thực tế, Ninh Phước vẫn còn những điểm nghẽn cần tháo gỡ. Địa phương chưa có trạm xử lý nước thải hoạt động, thiếu không gian xanh công cộng, dự án nhà ở xã hội và quy chế quản lý kiến trúc đô thị được phê duyệt. Một số tiêu chí về chỉnh trang đô thị, tuyến phố văn minh và công trình xanh chưa đáp ứng yêu cầu. Những hạn chế này cho thấy áp lực phát triển không chỉ nằm ở việc xây dựng thêm công trình mà còn ở khả năng quản trị, vận hành và bảo đảm môi trường sống lâu dài.

Một đô thị đáng sống phải được đo bằng chất lượng hạ tầng, môi trường, không gian công cộng và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của người dân. Vì vậy, Ninh Phước cần chuyển mạnh từ tư duy phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng đô thị, lấy con người làm trung tâm, lấy môi trường và tính bền vững làm thước đo.

Sản phẩm dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa Chăm tại địa phương. (Ảnh: NGUYỄN TRUNG)

Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ninh Phước Quảng Thúc Đoan cho biết, địa phương đang tập trung hoàn thiện hạ tầng thiết yếu, chỉnh trang cảnh quan, tăng cường quản lý quy hoạch, đất đai và trật tự xây dựng; đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số, hướng đến mô hình đô thị xanh, phát triển bền vững. Cùng với đó là nhiệm vụ bảo tồn, phát huy văn hóa Chăm, gắn di sản với phát triển du lịch, dịch vụ và nâng cao sinh kế cộng đồng. Phấn đấu thành lập phường trong năm 2027, góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng Khánh Hòa trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa Lê Huyền, theo các quy hoạch được phê duyệt, Ninh Phước nằm trong vùng kinh tế phía nam, được xác định là một cực tăng trưởng mới của tỉnh. Lợi thế về nông nghiệp đặc thù, công nghiệp, năng lượng sạch và văn hóa dân tộc Chăm mở ra dư địa thu hút đầu tư, phát triển thương mại, dịch vụ và du lịch. Vì vậy, địa phương cần gắn phát triển đô thị với bảo tồn không gian làng nghề, di tích, đền tháp và cảnh quan văn hóa; không chỉ gìn giữ di sản mà còn khai thác hợp lý những giá trị ấy thành nguồn lực thúc đẩy kinh tế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Từ dấu mốc đô thị loại III đến mục tiêu trở thành phường, chặng đường phía trước đòi hỏi Ninh Phước phải có tầm nhìn dài hạn và những bước đi đồng bộ. Quy hoạch phải đi trước một bước; đầu tư hạ tầng phải gắn với bảo vệ môi trường; phát triển kinh tế phải song hành với bảo tồn di sản và bảo đảm sinh kế cho cộng đồng.

Giữa những công trình mới đang hình thành và những làng nghề trăm năm vẫn bền bỉ đỏ lửa, Ninh Phước đang đứng trước cơ hội định hình một diện mạo phát triển riêng. Đó là đô thị hiện đại nhưng không xa rời cội nguồn, năng động mà vẫn đậm đà bản sắc, nơi những giá trị văn hóa Chăm không bị lùi lại phía sau quá trình đô thị hóa mà trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần tạo nên sức sống và bản sắc cho đô thị tương lai.