Tuấn Mã trong nghệ thuật tạo hình

Tranh ngựa phương Tây

Trong thời Phục hưng có nhiều tác giả vẽ ngựa. Một trận chiến quan trọng bậc nhất trong thần thoại Hy Lạp - trận chiến “Con ngựa thành Troy” là nguồn cảm hứng cùa nhiều họa sĩ. Các cuộc chiến tranh kỵ binh khốc liệt thời Trung cổ được nhiều tác giả mô tả, trong đó có Paolo Uccello với tranh bộ ba Trận chiến ở San Romano và Albrecht Dürer với tranh khắc Kỵ sĩ, cái chết và quỷ dữ, cả hai tác phẩm đều là thông điệp về sự tàn bạo, hủy diệt của chiến tranh.

Các họa sĩ Peter Paul Rubens, Anthony van Dyck và Diego Velázquez của thời kỳ Baroque (phong cách văn hóa - nghệ thuật thịnh hành ở châu Âu miêu tả các nhân vật quý tộc trên lưng ngựa. Giữa thế kỷ 18, các họa sĩ Pháp Théodore Géricault và Eugène Delacroix đã miêu tả ngựa trong nhiều tác phẩm đặc sắc của họ.

Thế chiến thứ I, ngựa vẫn còn được dùng trong các trận chiến, trở thành đề tài cho nhiều họa sĩ, đặc biệt là Alfred Munnings (1878-1959) được Hoàng gia Anh chỉ định làm họa sĩ vẽ tranh về hoạt động của các đơn vị kỵ binh trong chiến đấu. Nhờ đó ông đã để lại một gia tài đồ sộ các tác phẩm vẽ ngựa không chỉ trong chiến tranh mà cả trong sinh hoạt đời thường của giới quý tộc nước Anh.

Một họa sĩ người Anh khác là George Stubbs (1724-1806) gắn bó với các chủ đề về ngựa trong tranh đến độ ông được biết đến với tên gọi “họa sĩ ngựa”. Stubbs từng dành 18 tháng để mổ xẻ xác ngựa và đã có sách được in từ các nghiên cứu của ông. Chính những bức vẽ giải phẫu ngựa ấy đã hỗ trợ cho các nghệ sĩ vẽ ngựa sau này.

Tranh vẽ thể thao trên lưng ngựa rất phổ biến vào thế kỷ 19, các tên tuổi như Edouard Manet, Edgar Degas và Toulouse-Lautrec đều say mê đề tài đua ngựa. Manet thể hiện sự phấn khích và hành động của cuộc đua, trong khi Degas tập trung nhiều hơn vào những khoảnh khắc trước khi cuộc đua bắt đầu. Degas là một trong những tác giả đầu tiên sử dụng ảnh như tài liệu tham khảo để vẽ ngựa và đua ngựa. Phải kể đến nhiếp ảnh gia Eadweard Muybridge (1830-1904) với loạt ảnh nghiên cứu về chuyển động của con người và động vật, đặc biệt là ngựa đã có ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật vẽ ngựa vì giúp các họa sĩ hiểu rõ hơn về cách di chuyển của con tuấn mã.

Thời hiện đại, lấy cảm hứng từ El Greco, năm 1906 Picasso đã đưa ngựa vào tranh khi ông mới 8 tuổi; còn trong tác phẩm nổi tiếng nhất về Thế chiến II là Guernica, Picasso đã thể hiện con ngựa là hình ảnh trung tâm đầy kịch tính. Der Blaue Reiter (Kỵ mã xanh) là tên gọi một phong trào nghệ thuật được thành lập tại Munich, Đức, với các họa sĩ Wassily Kandinsky, Alexej von Jawlensky, Marianne von Werefkin , Franz Marc, August Macke và Gabriele Münter. Phong trào này kéo dài từ 1911 đến 1914, là cái nôi của Chủ nghĩa Biểu hiện. Trong thập niên 1970 hình tượ̣ng ngựa tràn ngập trong tranh của Franz Marc, một chủ soái của Kỵ mã xanh.

Tranh ngựa phương Đông

Trong nghệ thuật cổ Trung Quốc, từ rất sớm tranh vẽ ngựa nổi lên như một thể loại nghệ thuật chính, thể hiện sức mạnh và tham vọng.

Triều đại nhà Đường (618-907), hình ảnh đặc trưng trong tranh là những con ngựa lực lưỡng, mạnh mẽ phản ánh sự thịnh vượng của thời đại. Tác phẩm nổi tiếng Đêm trắng rực rỡ của Hàn Cán, miêu tả một con ngựa đực dũng mãnh nhưng bị buộc vào cột. Thời nhà Nguyên (1271-1368), các tên tuổi lớn như Triệu Mạnh Phủ thường vẽ thật tỉ mỉ những con ngựa béo tốt hoặc ngựa có người chăm sóc. Nhưng phải đến thời hiện đại thì Từ Bi Hồng (1895-1963) mới là bậc thầy vẽ ngựa lừng lẫy nhất: Những tranh thủy mặc vẽ ngựa phi nước đại đầy biểu cảm, tượng trưng cho sự kiên cường của dân tộc.

Tranh ngựa cổ điển Nhật Bản có liên hệ với tín ngưỡng Thần đạo và sức mạnh chiến đấu của các samurai. Ngựa trong tranh được xem là cầu nối giữa thế giới con người và thần thánh. Hình tượng ngựa trắng đặc biệt linh thiêng và thường được khắc họa tại các đền thờ Thần đạo.

Tranh vẽ thời Edo thường miêu tả các samurai cưỡi ngựa, nhấn mạnh trật tự quân sự và sự cao quý. Các họa sĩ như Hokusai và Hiroshige đã đưa ngựa vào tranh khắc gỗ Ukiyo-e, thể hiện chúng trong các trận chiến lịch sử và cả cuộc sống thường nhật.

Hình ảnh ngựa sớm nhất tại Ấn Độ được tìm thấy trong các hang đá Bhimbetka, có niên đại khoảng 30.000 năm. Truyền thống nghệ thuật cung đình Mughal và Rajput (thế kỷ 16-19) đã sản sinh những tác phẩm cổ điển vẽ ngựa nổi tiếng nhất, đặc trưng bởi sự tỉ mỉ trong từng chi tiết và màu sắc rực rỡ.

Các bức tiểu họa thời Mughal của Payag đã khắc họa hình ảnh các hoàng đế như Shah Jahan cưỡi con ngựa trong trang phục cầu kỳ với họa tiết và điểm xuyết lá vàng.

Với hội họa hiện đại Ấn Độ, tranh vẽ ngựa tượng trưng cho sức mạnh, năng lượng, thần thoại và sự tự do, bắt nguồn sâu sắc từ văn hóa và các sử thi Ấn Độ, thường được thể hiện bằng những nét vẽ mạnh mẽ, táo bạo và màu sắc rực rỡ, pha trộn giữa nghệ thuật truyền thống Ấn Độ và hội họa phương Tây hiện đại.

Tại Việt Nam, hình ảnh ngựa đá được thấy trong các lăng tẩm, đền đài, trong tranh dân gian Đông Hồ. Các bậc thầy sống và sáng tác tại Pháp như Vũ Cao Đàm, Lê Bá Đảng, Võ Lăng có nhiều tranh vẽ ngựa; các họa sĩ đương đại Đỗ Phấn, Hứa Thanh Bình, Đặng Thị Dương… cũng thể hiện hình tượng ngựa trong tranh.

Diên Vỹ