Tương lai của trạm y tế xã: Từ phòng khám nhỏ đến trung tâm quản lý sức khỏe cộng đồng

Một buổi sáng tại trạm y tế xã Châu Thới (Cà Mau), người đến đo huyết áp, người đưa trẻ đi tiêm chủng, vài cụ già đến tái khám bệnh mạn tính. Không gian nhỏ, vài phòng chức năng, vài nhân viên y tế tất bật với nhiều công việc cùng lúc. Hình ảnh quen thuộc ấy đang phản ảnh vai trò đặc biệt của trạm y tế – tuyến chăm sóc sức khỏe gần dân nhất.

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Tri Thức thăm hỏi bệnh nhi tới trạm y tế xã Châu Thới cắt chỉ sau mổ ruột thừa.

Tuy nhiên, khi quy định mới của Bộ Y tế có hiệu lực từ năm 2026, trạm y tế xã, phường, nay có thêm đặc khu, không chỉ dừng lại ở vai trò một phòng khám ban đầu.

Với việc số nhiệm vụ tăng từ 9 lên 22 nhóm nhiệm vụ, trạm y tế đang đứng trước một bước chuyển quan trọng: Trở thành trung tâm quản lý sức khỏe cộng đồng ngay tại địa phương.

Nền tảng của hệ thống chăm sóc sức khỏe

Trong cấu trúc của hệ thống y tế Việt Nam, trạm y tế xã, phường từ lâu được xem là tuyến y tế cơ sở, nơi người dân tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Tại đây, các hoạt động quen thuộc như khám chữa bệnh thông thường, tiêm chủng, phòng chống dịch bệnh, chăm sóc sức khỏe bà mẹ – trẻ em hay công tác dân số được triển khai hằng ngày.

Theo quy định tại Thông tư 33 ban hành năm 2015, trạm y tế xã chủ yếu thực hiện 9 nhóm nhiệm vụ, tập trung vào các lĩnh vực: Khám chữa bệnh ban đầu; y tế dự phòng; tiêm chủng mở rộng; chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em; dân số – kế hoạch hóa gia đình; quản lý sức khỏe cộng đồng.

Thứ trưởng Nguyễn Tri Thức cùng các chuyên gia Bộ Y tế thực tế khảo sát 3 trạm y tế tại Cà Mau.

Mô hình này phù hợp với giai đoạn trước, khi trạm y tế chủ yếu đóng vai trò giải quyết các vấn đề sức khỏe ban đầu và chuyển tuyến đối với những trường hợp bệnh lý phức tạp.

Tuy nhiên, sau hơn một thập niên, bối cảnh chăm sóc sức khỏe đã thay đổi nhanh chóng.

Các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch hay ung thư ngày càng phổ biến. Những bệnh lý này đòi hỏi quản lý lâu dài và theo dõi thường xuyên ngay tại cộng đồng.

Bên cạnh đó, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, phục hồi chức năng và quản lý bệnh mạn tính ngày càng lớn.

Trong bối cảnh đó, vai trò của trạm y tế buộc phải thay đổi.

Thông tư 43 của Bộ Y tế có hiệu lực từ năm 2026 đã mở rộng đáng kể chức năng của trạm y tế xã, phường, đặc khu.

Theo quy định này, trạm y tế được giao 22 nhóm nhiệm vụ, nhiều hơn gấp đôi so với trước đây.

PGS.TS Phan Lê Thu Hằng - Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch – Tài chính (Bộ Y tế), chuyên gia dày dạn kinh nghiệm đối với sự hình thành và phát triển hệ thống y tế cơ sở Việt Nam.

Ngoài các nhiệm vụ truyền thống, trạm y tế còn đảm nhận thêm nhiều lĩnh vực quan trọng như: Quản lý sức khỏe người dân theo hồ sơ sức khỏe điện tử; quản lý và điều trị ngoại trú bệnh mạn tính tại cộng đồng; khám chữa bệnh theo mô hình y học gia đình; phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng; chăm sóc sức khỏe người cao tuổi; hỗ trợ điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện; quản lý an toàn thực phẩm tại địa phương; quản lý dược và trang thiết bị y tế…

Như vậy, trạm y tế không còn chỉ là nơi khám bệnh đơn thuần. Cơ sở này đang dần trở thành đầu mối quản lý sức khỏe toàn diện cho người dân ngay tại địa bàn sinh sống.

Cần một mô hình trạm y tế mới

Mặc dù được giao nhiều nhiệm vụ hơn, nhưng thực tế cho thấy nhiều trạm y tế vẫn đang hoạt động với nguồn lực khá khiêm tốn. Thực tế cho thấy, mỗi trạm y tế chưa đáp ứng đủ nhân viên y tế cho nhu cầu vận hành.

TS. Trần Anh Dũng - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Y tế (Bộ Y tế) chia sẻ ý kiến.

Cơ sở vật chất và trang thiết bị tại nhiều trạm y tế cũng còn đơn giản, chủ yếu phục vụ các dịch vụ cơ bản như khám bệnh thông thường, tiêm chủng hoặc sơ cấp cứu.

Trong khi đó, với 22 nhóm nhiệm vụ, trạm y tế phải thực hiện đồng thời nhiều hoạt động từ khám chữa bệnh, quản lý bệnh mạn tính, phòng chống dịch, chăm sóc sức khỏe bà mẹ – trẻ em cho đến quản lý dân số và an toàn thực phẩm.

Nếu nguồn lực không được bổ sung tương xứng, nguy cơ quá tải tại tuyến y tế cơ sở là điều khó tránh khỏi.

Việc mở rộng chức năng của trạm y tế phản ánh xu hướng chung của nhiều quốc gia: Đưa dịch vụ y tế đến gần người dân nhất.

Tuy nhiên, để hệ thống này hoạt động hiệu quả, cần có những thay đổi mang tính cấu trúc.

TS.BS. Nguyễn Văn Quân - Phó Cục trưởng Cục Khoa học công nghệ và Đào tạo (Bộ Y tế).

Tăng cường nhân lực: Một trạm y tế với 22 nhiệm vụ không thể chỉ vận hành với vài nhân viên y tế như trước đây.

Bên cạnh bác sĩ đa khoa, trạm y tế cần có thêm: Điều dưỡng; dược sĩ; cán bộ y tế công cộng; nhân viên phục hồi chức năng…

Việc đào tạo và thu hút nhân lực chất lượng cho tuyến y tế cơ sở sẽ là yếu tố then chốt.

Đầu tư hạ tầng và trang thiết bị. Cụ thể, để quản lý sức khỏe cộng đồng hiệu quả, trạm y tế cần được trang bị các thiết bị chẩn đoán cơ bản như: Máy siêu âm; máy xét nghiệm sinh hóa; thiết bị theo dõi bệnh mạn tính…

Những trang thiết bị này giúp trạm y tế phát hiện sớm bệnh tật và nâng cao chất lượng dịch vụ khám chữa bệnh.

TS. Lại Vũ Kim - Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ Y tế).

Đẩy mạnh chuyển đổi số: Quản lý sức khỏe người dân theo hồ sơ sức khỏe điện tử là một trong những nhiệm vụ quan trọng của trạm y tế trong giai đoạn mới.

Hệ thống dữ liệu này giúp theo dõi tình trạng sức khỏe của người dân trong suốt cuộc đời, đồng thời tạo sự kết nối giữa trạm y tế với bệnh viện tuyến trên.

Chuyển đổi số cũng giúp nâng cao hiệu quả quản lý và cải thiện chất lượng chăm sóc người bệnh.

Đổi mới cơ chế tài chính: Một vấn đề lớn của y tế cơ sở hiện nay là nguồn lực tài chính còn hạn chế.

Doanh thu từ khám chữa bệnh bảo hiểm y tế tại trạm y tế chưa cao, thậm chí là chưa có, khiến nhiều cơ sở gặp khó khăn trong việc duy trì và phát triển dịch vụ.

Do đó, cần có cơ chế thanh toán bảo hiểm y tế phù hợp hơn để khuyến khích người dân sử dụng dịch vụ tại tuyến cơ sở.

"Trạm Y tế sẽ là Bệnh viện gần dân nhất"

Trong chiến lược phát triển y tế hiện đại, trạm y tế được kỳ vọng trở thành "bệnh viện gần dân nhất" – nơi người dân có thể tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe cơ bản một cách thuận tiện.

BS.CKII Nguyễn Văn Chi - Phó Cục trưởng Cục Bà Mẹ - Trẻ em (Bộ Y tế).

Khi được đầu tư đúng mức, trạm y tế có thể giải quyết phần lớn nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu của người dân ngay tại địa phương.

Điều này mang lại nhiều lợi ích: Người dân được chăm sóc sức khỏe liên tục; bệnh mạn tính được phát hiện và quản lý sớm; dịch bệnh được giám sát và kiểm soát kịp thời; bệnh viện tuyến trên giảm tình trạng quá tải.

Đây cũng là hướng đi mà nhiều hệ thống y tế trên thế giới đang áp dụng, trong đó y tế cơ sở đóng vai trò nền tảng của toàn bộ hệ thống chăm sóc sức khỏe.

Việc mở rộng nhiệm vụ của trạm y tế xã, phường cho thấy quyết tâm nâng cao vai trò của y tế cơ sở.

Tuy nhiên, để 22 nhiệm vụ được thực hiện hiệu quả, chính sách cần đi kèm với các giải pháp đồng bộ về: Nhân lực; hạ tầng; cơ chế tài chính; công nghệ thông tin…

Hoạt động thường nhật tại phòng dược của trạm y tế xã Châu Thới.

Chỉ khi những yếu tố này được đầu tư đầy đủ, trạm y tế mới có thể phát huy hết vai trò của mình.

Trong tương lai, một mạng lưới trạm y tế hoạt động hiệu quả sẽ không chỉ giúp người dân tiếp cận dịch vụ y tế thuận tiện hơn, mà còn trở thành lá chắn bảo vệ sức khỏe cộng đồng ngay từ tuyến cơ sở.

Và khi đó, hệ thống y tế sẽ vững mạnh không chỉ ở các bệnh viện lớn, mà còn ngay tại từng trạm y tế nơi gần dân nhất.

Đỗ Bá