Tương lai dự án tiêm kích thế hệ thứ sáu của châu Âu sau khi Pháp và Đức dừng hợp tác FCAS

Quyết định chấm dứt hợp tác phát triển máy bay chiến đấu giữa Pháp và Đức trong khuôn khổ chương trình Hệ thống tác chiến đường không tương lai (FCAS) đánh dấu bước ngoặt lớn đối với nỗ lực phát triển vũ khí thế hệ mới tại châu Âu. Dự án quy mô khoảng 100 tỷ euro này từng được xem là trụ cột nhằm bảo đảm năng lực tự chủ chiến lược và hiện đại hóa không quân của các nước thành viên.

Nguồn gốc dự án và các bất đồng kỹ thuật cốt lõi

Chương trình FCAS được khởi xướng bởi Pháp và Đức vào năm 2017, sau đó kết nạp thêm Tây Ban Nha vào năm 2019. Mục tiêu trọng tâm của dự án là nghiên cứu và chế tạo hệ thống tác chiến trên không thế hệ mới, đóng vai trò thay thế trực tiếp các dòng tiêm kích hiện hành như Rafale và Eurofighter Typhoon. Dù vậy, tiến trình triển khai nhanh chóng gặp trở ngại do những khác biệt khó dung hòa giữa hai đối tác sáng lập.

Trọng tâm mâu thuẫn bắt nguồn từ quyền lãnh đạo công nghiệp. Dựa trên kinh nghiệm từ tiêm kích Rafale, tập đoàn Dassault Aviation của Pháp kiên quyết bảo vệ vị thế dẫn đầu trong việc phát triển khung thân và tích hợp hệ thống. Ngược lại, phía Đức đặt điều kiện tiên quyết là bảo đảm sự bình đẳng về quyền quyết định kỹ thuật và tỷ trọng tham gia chế tạo, không chấp nhận vị thế của bên chỉ đóng góp tài chính.

Mô phỏng Hệ thống tác chiến trên không tương lai (FCAS)

Bên cạnh yếu tố tổ chức, yêu cầu tác chiến đặt ra cho mẫu tiêm kích thế hệ thứ sáu cũng bộc lộ khoảng cách lớn. Pháp yêu cầu phương tiện bay phải hoạt động được từ tàu sân bay và đảm nhiệm vai trò trong lực lượng răn đe hạt nhân quốc gia. Trong khi đó, Đức đã lựa chọn dòng F-35 để phục vụ cơ chế chia sẻ hạt nhân trong khối NATO, dẫn tới việc Berlin không có nhu cầu cấp thiết đối với các tiêu chuẩn thiết kế chuyên biệt mà Paris đưa ra.

Vấn đề quyền sở hữu trí tuệ cũng là rào cản mang tính then chốt. Với nền tảng công nghiệp quân sự hoàn chỉnh, Pháp muốn bảo vệ dữ liệu thiết kế và mã nguồn gốc khỏi việc chuyển giao tự do. Về phía Đức, nguy cơ không thể tiếp cận các công nghệ lõi khiến các tập đoàn công nghệ hàng không trong nước khó có thể nâng cao năng lực kỹ thuật thông qua dự án.

Những kịch bản phát triển tiêm kích thế hệ mới

Dù dự án máy bay chiến đấu chung bị đình chỉ, nhu cầu thay thế phi đội bay già cỗi của châu Âu vẫn hiện hữu. Tình hình thực tế thúc đẩy các bên xem xét lại chiến lược nghiên cứu, mở ra hai hướng đi tiềm năng trong thời gian tới.

Hướng tiếp cận đầu tiên là mô hình một quốc gia tự đảm nhiệm phát triển. Pháp sở hữu tiềm lực công nghệ độc lập thông qua Dassault Aviation để tiếp tục nghiên cứu mẫu máy bay mới, phù hợp với định hướng tự chủ chiến lược. Tuy nhiên, Paris sẽ phải đối mặt với áp lực nặng nề về chi phí khi nợ công và ngân sách quốc phòng chịu nhiều giới hạn.

Về phía Đức, Airbus đã liên kết cùng 7 doanh nghiệp hàng không vũ trụ và công nghiệp quốc phòng nội địa để đề xuất một dự án tiêm kích thế hệ thứ sáu riêng biệt. Kế hoạch này tập trung tận dụng năng lực sản xuất của Đức, hướng đến hệ thống tác chiến kết hợp giữa máy bay có người lái và mạng lưới khí tài không người lái bổ trợ.

Hướng tiếp cận thứ hai là tái cấu trúc thành các liên minh đa quốc gia khác. Châu Âu hiện còn Chương trình Không quân tác chiến toàn cầu (GCAP) do Anh, Nhật Bản và Italy phối hợp thực hiện. Giới phân tích quân sự nhận định Đức hoặc Tây Ban Nha có thể tính đến phương án gia nhập dự án này, song GCAP cũng có những quy định nghiêm ngặt về phân bổ công việc và tỷ lệ đầu tư vốn cần thương lượng thêm.

Tác động đối với tự chủ quốc phòng châu Âu

Việc dừng phát triển chung tiêm kích không đồng nghĩa với việc toàn bộ chương trình FCAS bị hủy bỏ hoàn toàn. Pháp và Đức vẫn tiếp tục phối hợp trên một số phương diện kỹ thuật khác, tiêu biểu là nền tảng "đám mây tác chiến" kết nối chiến trường và các dự án thiết bị đi kèm.

Sự việc cho thấy tính chất phức tạp của các chương trình quốc phòng đa quốc gia tại châu Âu, nơi các chính phủ phải dung hòa cùng lúc yêu cầu tác chiến quân sự, bảo vệ thị phần công nghiệp và giải quyết các hạn chế về tài chính. Khả năng thiết lập được tiếng nói chung ở các cấp độ này sẽ quyết định tiến độ hiện thực hóa tiêm kích thế hệ thứ sáu của lục địa già trong tương lai.