Tuyên truyền xoá bỏ hôn nhân cận huyết và nâng cao chất lượng dân số tại Sơn La

“Khác họ” chưa chắc đã khác huyết thống

Một hội nghị truyền thông về tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại Sơn La bắt đầu bằng một câu hỏi khá đơn giản: Người Mông có tình trạng hôn nhân cận huyết thống hay không? Gần như cả lớp trả lời: không.

Anh Vừ Láo Nhìa, một học viên tham dự, lý giải rằng thanh niên người Mông khi lấy vợ, lấy chồng không lấy người cùng họ. Theo cách hiểu đó, khác họ nghĩa là không cùng dòng máu. Nhưng một tình huống khác được đặt ra: Nếu em gái của anh lấy chồng khác họ thì con của người em gái và con của anh mang hai họ khác nhau. Vậy hai người con ấy có thể lấy nhau không?

Câu hỏi khiến cách nhìn về vấn đề thay đổi. Hai người mang hai họ khác nhau nhưng vẫn có quan hệ huyết thống gần bởi cha mẹ của họ là anh em ruột.

Đây cũng là một trong những vấn đề Sơn La chú trọng khi tuyên truyền về hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Thay vì chỉ phổ biến khái niệm “những người có họ trong phạm vi ba đời”, những mối quan hệ được đặt vào các tình huống quen thuộc trong gia đình, dòng họ để người dân dễ hình dung và tự đối chiếu.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa tại Sơn La – nơi có hơn 1,4 triệu dân, đồng bào DTTS chiếm trên 83% dân số, với nhiều cộng đồng cư trú tại vùng cao, vùng sâu, vùng xa và quan hệ dòng họ có vị trí quan trọng trong đời sống.

Không chỉ giúp người dân xác định đúng mối quan hệ huyết thống, nội dung truyền thông mà tỉnh Sơn La xây dựng còn hướng tới việc lý giải vì sao cần phòng tránh hôn nhân cận huyết. Những nguy cơ về bệnh tật, dị tật và di truyền ở thế hệ sau được chuyển tải bằng cách dễ hiểu, gắn với sức khỏe của con cháu và chất lượng dân số.

Một buổi tuyên truyền về bình đẳng giới, phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống tại xã Pắc Ngà. Ảnh: Thu Hiền

Để những kiến thức này đến được với cộng đồng, Sơn La đã hình thành một mạng lưới truyền thông khá rộng. Trong 10 năm thực hiện Đề án giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, toàn tỉnh đã tổ chức 187 cuộc truyền thông cho cấp ủy, chính quyền và Người có uy tín với gần 20.000 lượt người tham dự; 656 cuộc truyền thông trực tiếp tại cơ sở, thu hút trên 52.000 lượt người.

Cùng với tuyên truyền trực tiếp, 4.500 cuốn bản tin chuyên đề, 250 đĩa VCD và 135.000 tờ rơi về tác hại của tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và mất cân bằng giới tính khi sinh đã được biên tập, phát hành.

Mô hình “Can thiệp giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” được triển khai, nhân rộng tại 35 xã; 12 câu lạc bộ tại các trường phổ thông dân tộc nội trú được thành lập. Cùng với cán bộ cơ sở, đội ngũ y tế, già làng, trưởng bản, Người có uy tín, nhà trường trở thành một kênh giúp kiến thức về hôn nhân, sức khỏe sinh sản và di truyền đến với người trẻ từ sớm.

Từ phòng tránh hôn nhân cận huyết đến nâng cao chất lượng dân số

Nếu nhận diện đúng quan hệ huyết thống là bước đầu để phòng tránh một cuộc hôn nhân cận huyết, thì với Sơn La, câu chuyện không dừng lại ở đó. Hướng đi đang được mở rộng sang tư vấn sức khỏe trước hôn nhân, chăm sóc sức khỏe sinh sản, sàng lọc trước sinh và sơ sinh - những giải pháp nhằm bảo vệ chất lượng của thế hệ được sinh ra.

Trên địa bàn tỉnh đã hình thành 25 điểm sàng lọc trước sinh và sơ sinh tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh, các bệnh viện và trung tâm y tế tuyến huyện. Các mô hình can thiệp giảm thiểu tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống cũng được gắn với điểm tư vấn sức khỏe sinh sản tiền hôn nhân dành cho thanh niên, vị thành niên.

Trạm Y tế xã Phiêng Cằm tổ chức khám chữa bệnh cho bà con kết hợp tuyên truyền về công tác chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết. Ảnh: Thu Hiền

Cách tiếp cận này làm thay đổi phạm vi của công tác phòng ngừa. Một người trẻ không chỉ cần biết mình có thuộc quan hệ huyết thống bị cấm kết hôn hay không, mà còn được khuyến khích tìm hiểu tình trạng sức khỏe trước khi lập gia đình. Khi mang thai, việc sàng lọc trước sinh và sau khi trẻ chào đời tiếp tục giúp phát hiện sớm những bất thường, bệnh lý bẩm sinh và rối loạn chuyển hóa.

Những năm gần đây, tỷ lệ người dân Sơn La tiếp cận các dịch vụ này đang tăng lên. Năm 2025, tỷ lệ sàng lọc trước sinh của tỉnh đạt 30%, tăng 5,1 điểm phần trăm so với năm 2024. Cùng với đó, nhận thức về khám sức khỏe trước kết hôn, sàng lọc trước sinh và sơ sinh từng bước được cải thiện.

Kết quả phòng ngừa hôn nhân cận huyết thống cũng cho thấy chuyển biến rõ rệt. Từ tỷ lệ 0,21% năm 2015, đến năm 2024 hôn nhân cận huyết thống tại Sơn La chỉ còn 0,01%. Đáng chú ý, 9 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh không ghi nhận cặp kết hôn cận huyết thống.

Khi số trường hợp phát sinh đã giảm xuống mức rất thấp, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì kết quả “không có hôn nhân cận huyết”, mà còn phải tiến thêm một bước: nâng cao sức khỏe và chất lượng dân số vùng đồng bào DTTS.

Đây cũng là hướng chuyển của công tác dân số tại Sơn La, từ trọng tâm kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển. Theo mục tiêu đến năm 2030, tỉnh phấn đấu 70% thanh niên được tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn, đồng thời tiếp tục nâng tỷ lệ sàng lọc trước sinh, sơ sinh và giảm tối đa tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống.

Với một tỉnh miền núi như Sơn La, có địa bàn rộng, dân cư phân tán và hơn 83% dân số là đồng bào DTTS, đây không phải mục tiêu dễ dàng. Khả năng tiếp cận các dịch vụ tư vấn, khám sức khỏe và sàng lọc giữa khu vực trung tâm với vùng cao vẫn còn chênh lệch. Vì vậy, cùng với việc duy trì tuyên truyền tại cộng đồng, việc đưa các dịch vụ dân số, chăm sóc sức khỏe sinh sản đến gần người dân vùng sâu, vùng xa sẽ ngày càng có ý nghĩa.

Từ việc đẩy lùi hôn nhân cận huyết, tỉnh Sơn La đang hướng tới mục tiêu ý nghĩa hơn: làm thế nào để mỗi cuộc hôn nhân được bắt đầu bằng hiểu biết và mỗi đứa trẻ sinh ra có thêm cơ hội được khỏe mạnh.

Từ nhận diện đúng quan hệ huyết thống, tư vấn sức khỏe trước hôn nhân đến sàng lọc trước sinh, sơ sinh là một chuỗi phòng ngừa hướng tới thế hệ tương lai. Khi hôn nhân cận huyết không còn phát sinh và người trẻ chủ động chăm sóc sức khỏe trước khi xây dựng gia đình, Sơn La đang từng bước chuyển mục tiêu từ xóa bỏ một hủ tục sang nâng cao chất lượng dân số và nguồn nhân lực vùng đồng bào DTTS&MN./.