Ứng dụng chỉnh sửa gene trong cây trồng, thủy sản và đối thoại về khung pháp lý tại Việt Nam

Các đại biểu tham gia thảo luận tại hội thảo. (ẢNH VINH NGUYỄN)

Đây là hoạt động chuyên đề nằm trong khuôn khổ Hội nghị quốc tế Frontiers in Genome Engineering 2026 (Xu hướng và công nghệ tiên phong trong lĩnh vực cải biến di truyền). Hội thảo thu hút sự tham gia của hơn 100 đại biểu đại diện cho các cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp cùng các tổ chức trong và ngoài nước.

Hội thảo được tổ chức nhằm cập nhật những tiến bộ mới nhất trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gene; đồng thời chia sẻ kinh nghiệm quản lý của các quốc gia cũng như các quy định hiện hành của Việt Nam. Sự kiện góp phần tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý, giới nghiên cứu và khu vực sản xuất, tạo nền tảng đề xuất hoàn thiện khung pháp lý để sớm đưa các kết quả nghiên cứu khoa học vào ứng dụng thực tiễn.

Tại hội thảo, các đại biểu nhận định rằng chỉnh sửa gene - nhất là công nghệ CRISPR/Cas - đang mở ra nhiều cơ hội mới cho ngành nông nghiệp. Công nghệ này cho phép tạo ra những thay đổi chính xác, có chủ đích trong hệ gene, từ đó hỗ trợ phát triển các giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản có khả năng kháng bệnh, thích ứng với hạn hán, xâm nhập mặn và nhiệt độ cao.

Đồng thời, công nghệ này còn cải thiện năng suất, chất lượng dinh dưỡng, thời gian bảo quản và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng giúp nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo đảm an ninh lương thực và phát triển bền vững.

Theo các đại biểu, hoạt động nghiên cứu và ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen trên thế giới đang phát triển nhanh chóng và ngày càng đa dạng. Các hướng nghiên cứu không chỉ dừng lại ở cây trồng mà còn mở rộng sang chăn nuôi, thủy sản và vi sinh vật.

Nhiều giải pháp đang được phát triển nhằm đáp ứng đồng thời nhu cầu của sản xuất, thị trường và người tiêu dùng từ việc tăng khả năng chống chịu, giảm tổn thất sau thu hoạch đến nâng cao giá trị dinh dưỡng và chất lượng sản phẩm.

Hiện nay, các quốc gia trên thế giới đang tích cực xây dựng và hoàn thiện cơ chế quản lý rủi ro đối với các sản phẩm chỉnh sửa gen. Xu hướng chung là đánh giá dựa trên đặc tính của sản phẩm cuối cùng thay vì chỉ dựa vào phương pháp tạo ra nó.

Theo đó, những sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai và có đặc điểm tương tự như sản phẩm tạo ra bằng phương pháp lai tạo thông thường sẽ không chịu sự quản lý nghiêm ngặt như sinh vật biến đổi gen (GMO). Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính an toàn, vừa tạo điều kiện cho các hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa sản phẩm được triển khai nhanh chóng, minh bạch và dễ dự đoán hơn.

Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật về đa dạng sinh học đã bước đầu thiết lập khái niệm quản lý đối với sinh vật chỉnh sửa gene. Trong đó bao gồm cơ chế để các tổ chức, cá nhân tự xác định sản phẩm không chứa DNA ngoại lai và thực hiện báo cáo với cơ quan quản lý nhà nước. Đây là cách tiếp cận khá tương đồng với xu hướng quản lý chung của nhiều quốc gia trên thế giới.

Tuy nhiên, sau khi hoàn thành bước tự xác định và báo cáo theo pháp luật về đa dạng sinh học, các quy định tiếp theo về khảo nghiệm, công nhận và đưa giống chỉnh sửa gene vào lưu hành vẫn cần có hướng dẫn rõ ràng hơn trong hệ thống pháp luật chuyên ngành.

Trước thực trạng đó, hội thảo đã thảo luận nhằm tiến tới xây dựng một cơ chế quản lý rõ ràng, dựa trên cơ sở khoa học, tương xứng với mức độ rủi ro và đủ linh hoạt để thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ. Đây sẽ là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam tiếp nhận thành tựu khoa học, thúc đẩy hợp tác và chuyển giao công nghệ, đồng thời hỗ trợ các kết quả nghiên cứu trong nước sớm tiếp cận thị trường để đóng góp thiết thực cho sản xuất nông nghiệp.

Thông qua sự đối thoại thẳng thắn giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và các chuyên gia quốc tế, hội thảo kỳ vọng sẽ góp phần xác định rõ những vấn đề ưu tiên trong quá trình hoàn thiện chính sách, thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và thương mại hóa, đồng thời mở ra nhiều cơ hội ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen an toàn và có trách nhiệm tại Việt Nam.