Ứng dụng công nghệ phục hồi môi trường, cảnh quan sau khai thác cát

Một bãi tập kết cát sông ở Huế. 

Thực trạng khai thác sử dụng

Với đường bờ biển dài, hệ thống đầm phá và sông ngòi phong phú, Huế có nguồn tài nguyên cát khá đa dạng, phân bố ở nhiều khu vực. Cát ở Huế được phân loại: Cát lòng sông, cát nội đồng và ven đầm phá, cát thạch anh hay cát trắng. Do được phân bố ở các vùng tự nhiên khác nhau nên chất lượng và chủng loại cát ở mỗi nơi mỗi khác, phục vụ cho nhiều mục đích khác nhau.

Với cát lòng sông, một loại cát phù hợp cho mục đích xây dựng tự nhiên, loại cát này chủ yếu tập trung ở các lưu vực sông lớn như sông Hương, sông Bồ, sông Ô Lâu..., song trữ lượng cát khá hạn chế và đã suy giảm mạnh sau nhiều năm khai thác quá lớn cho mục đích xây dựng nhà cửa, đường sá.

Khác với cát lòng sông, hay cát mịn ở vùng đầm phá, cát thạch anh hay cát trắng được xem là nguồn khoáng sản tự nhiên có tiềm năng lớn nhất ở Huế. Trữ lượng của cát thạch anh nằm chủ yếu ở khu vực ven biển các phường Phong Điền, Phong Thái, Phong Dinh..., nơi có trữ lượng cát trắng lớn nhất cả nước. Đây là nguồn cát tự nhiên vô cùng quý giá để phục vụ cho ngành công nghiệp sản xuất thủy tinh, kính, và các ứng dụng công nghệ cao khác.

Về cơ bản, cát ở Huế nhìn chung chưa được quy hoạch cụ thể, rõ ràng, dẫn đến việc khai thác sử dụng không hiệu quả và thiếu bền vững, dẫn đến tình trạng lãng phí, thất thoát nguồn cát. Nhiều mỏ cát lòng sông được cấp phép hiện nay chỉ đạt được công suất nhỏ, nhiều mỏ đã hết thời hạn, hoặc phải tạm dừng để rà soát.

Thêm nữa, việc khai thác cát quá mức còn gây ra tình trạng sạt lở bờ sông, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cảnh quan sinh thái, dòng chảy sông, đặc biệt là tại các khu vực đô thị di sản như vùng lõi ở Huế, và các vùng hạ du. Tại một số thời điểm, cát phải nhập nguồn từ các địa phương lân cận như Quảng Trị, Đà Nẵng.

Chọn công nghệ phù hợp

Đức hiện là quốc gia có kinh nghiệm về áp dụng công nghệ và quy trình phục hồi đất và cảnh quan sau khai thác cát, sỏi, khai thác các mỏ lộ thiên quy mô lớn.

Về quy trình phục hồi đất và cảnh quan sau khai thác cát, Đức thường tiến hành các bước như lên kế hoạch hoàn nguyên môi trường chi tiết. Đây là khâu quan trọng đầu tiên bắt buộc phải có và nếu thiếu phương án này sẽ không được cấp giấy phép khai thác cát. Phương án này yêu cầu nêu rõ quá trình, giải pháp phục hồi phải được định hình song song ngay từ đầu, trước khi bắt đầu khai thác cát.

Kế đó, tiến hành bóc tách và lưu trữ đất bề mặt. Điều này cho phép lưu giữ lại lớp đất hữu cơ và tầng đất dưới bề mặt bị bóc tách riêng biệt với mục đích tái sử dụng trải lên bề mặt sau khi kết thúc khai thác.

Ở phần tiếp theo, thực hiện kỹ thuật lấp đầy và tạo hình địa hình, trong đó với các mỏ cạn và hố cát sâu sẽ sử dụng vật liệu sạch từ đất đào xây dựng được kiểm định nghiêm ngặt không chứa chất độc hại để san lấp lại lòng mỏ. Sau khi thực hiện xong kỹ thuật lấp đầy và tạo hình địa hình sẽ triển khai phục hồi sinh thái, tái sử dụng đất bằng cách trồng lại thảm thực vật, tạo các vành đai cây chắn gió để chống xói mòn đất. Các hố sâu sau khi khai thác cát bị ngập nước sẽ được quy hoạch thành các khu bảo tồn sinh thái, đới nước nông cho lưỡng cư sinh sản, hoặc cải tạo thành khu vực giải trí, sinh thái hồ nước ngọt. Và bước cuối cùng là tái chế cát trong công nghiệp.

Đã đến lúc cần có một quy hoạch tổng thể về đánh giá và khai thác, sử dụng cát hiệu quả trên địa bàn thành phố Huế, trong đó cần nghiên cứu, phân loại các loại cát biển, cát sông, cát đầm phá; phân loại cát phù hợp cho mục đích xây dựng, sản xuất công nghiệp (thủy tinh, kính, điện tử...), du lịch...; nghiên cứu các giải pháp phục hồi môi trường tự nhiên các vùng cát sau khi được khai thác.

Từ tham khảo mô hình hay của Đức, Huế có thể xem xét nghiên cứu, thiết lập một quy trình nghiêm ngặt với Bộ tiêu chí khắt khe, rõ ràng, minh bạch, trong đó yêu cầu các đơn vị khai thác cát phải có phương án chi tiết về phục hồi, hoàn nguyên môi trường. Đây được xem là yêu cầu bắt buộc trước khi được xem xét cấp giấy phép cho khai thác cát. Trong số các phương án kỹ thuật, việc phục hồi sinh thái, tái sử dụng đất, cát và đưa cát sau khi sàng lọc vào sản xuất công nghiệp cần được ưu tiên xem xét và áp dụng.