Ước nguyện về một địa chỉ tri ân - Bài 1: Nơi tuổi thanh xuân nằm lại

Hơn nửa thế kỷ sau những trận bom khốc liệt, người dân thôn Long Đại, xã Trường Ninh, vẫn lưu giữ ký ức về những người lính, thanh niên xung phong (TNXP) và người dân đã ngã xuống. Từ lời kể của những nhân chứng, những tấm lòng tưởng nhớ, tri ân và sự day dứt trước những hồ sơ còn dang dở, người dân nơi đây tha thiết mong có một địa chỉ để ghi nhớ, gọi tên và tri ân những người đã hy sinh trên mảnh đất này.

“Làng đỏ” là một tên gọi khác của thôn Long Đại, bởi nơi đây từng là “chảo lửa, túi bom”, với hàng trăm ngôi nhà bị cháy trong những trận oanh tạc của máy bay Mỹ. Trận bom xảy ra sáng 17/6/1972 đã cướp đi 15 TNXP quê huyện Thanh Chương (cũ), tỉnh Nghệ An. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, những nén hương tri ân vẫn được người dân Long Đại gìn giữ; ký ức về các liệt sĩ TNXP, bộ đội và người dân đã ngã xuống nơi đây vẫn hiện diện trong từng mái nhà, cánh đồng và câu chuyện của những người ở lại.

Buổi sáng định mệnh

Xóm 4, thôn Long Đại, xã Hiền Ninh cũ, nay là xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị - Ảnh: N.M

Xóm 4, thôn Long Đại, xã Hiền Ninh cũ, nay là xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị - Ảnh: N.M

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, Long Đại là địa bàn giao thông trọng yếu trên tuyến chi viện cho chiến trường miền Nam. Những chuyến hàng, đoàn quân và lực lượng bám đường nơi đây thường xuyên đối mặt với bom đạn. Cũng trên mảnh đất ấy, nhiều người đã nằm lại khi tuổi đời còn rất trẻ.

Sáng 17/6/1972, tại xóm 4, thôn Long Đại, 15 TNXP quê Nghệ An, thuộc đơn vị C.902/E71, hy sinh trong một trận bom. Phần lớn các anh, các chị khi ấy mới ở tuổi mười tám, đôi mươi. Họ nằm lại để tuyến đường vận tải không bị đứt gãy, để những chuyến hàng và đoàn quân tiếp tục hướng vào chiến trường.

Giữa khói lửa chiến tranh, người dân Long Đại đã không quản hiểm nguy cứu giúp người bị thương, lo an táng những người hy sinh. Trong số những người trực tiếp chứng kiến và góp sức ngày ấy có ông Nguyễn Đình Chiến (SN 1953), tổ trưởng tổ trinh sát thuộc lực lượng dân quân thôn Long Đại. Những giờ phút đau thương ấy vẫn in đậm trong ký ức của ông.

“Sáng 17/6, khi lực lượng dân quân đang tập trung ở thôn thì máy bay Mỹ trút bom. Tui cõng anh Nguyễn Văn Hồng, một TNXP bị thương, đi được một quãng thì anh mất. Tui quay lại, tiếp tục cõng anh Trần Đức Nhì, cũng bị thương, ra bến sông để đưa đến trạm xá cấp cứu. Sau đó, tui trở lại nhà bà Điền (tên thật là Nguyễn Thị Thỉ-PV), nơi các anh chị TNXP ở, thì thấy ngôi nhà đã bốc cháy. Ngay cửa hầm có 3 người chết, còn ở lán ngoài vườn có 9 người chết cháy, nằm cạnh lớp tro còn đỏ lửa. Tui gào khóc, gọi tên từng người nhưng không ai trả lời. Thương tâm nhất là chị Lê Thị Huệ, mới 26 tuổi và đang mang thai 6 tháng…”, ông Chiến nhớ lại.

Ông Nguyễn Đình Chiến (thứ hai từ trái sang) - Ảnh: N.M

Ông Nguyễn Đình Chiến (thứ hai từ trái sang) - Ảnh: N.M

Ông Phan Thanh Điền, con trai bà Thỉ, cho biết khi máy bay thả bom, ba mẹ con ông kịp chạy xuống hầm. Khi bom ngớt, các cô chú TNXP nhờ mẹ ông đi tìm người đến cứu. Nhưng khi dân quân xã đến nơi, nhiều người đã hy sinh.

Hơn 3 tháng sau, ngày 19/9/1972, Long Đại tiếp tục hứng chịu một trận bom, khiến 16 TNXP quê Thái Bình hy sinh. Trong số đó có một người từng sống cùng gia đình ông Chiến. Trước đó, ngày 17/6, ông Chiến là người đầu tiên có mặt tại hiện trường, trực tiếp đưa các TNXP quê Nghệ An đi an táng. Đến ngày 19/9, ông lại một lần nữa tham gia đưa 16 TNXP quê Thái Bình về nơi an nghỉ. Trong những năm tháng chiến tranh, ông Chiến cũng tham gia an táng 14 cán bộ, chiến sĩ bộ đội đã hy sinh tại Long Đại trong những trận đánh khác nhau. Những người đã hy sinh được đưa về tại nghĩa trang tạm của thôn, khi ấy là cánh đồng Đồ Làng Dưới.

“Cứ ngớt tiếng bom là ông Chiến có mặt để cứu chữa thương binh và chôn cất người hy sinh. Tui lúc nớ mười hai tuổi nhưng nhớ rất rõ”, ông Nguyễn Văn Toàn, người dân thôn Long Đại, chia sẻ.

Không chỉ chứng kiến sự hy sinh của đồng đội và các TNXP, ông Chiến còn chịu mất mát lớn trong chính gia đình mình: Cha và hai người em chết vì bom Mỹ, mẹ bị thương, hỏng mắt. Nhưng sau những mất mát riêng, ông vẫn tiếp tục làm phần việc mà chiến tranh buộc những người dân Long Đại phải làm: Cứu người, chôn cất người chết và giữ gìn ký ức về họ.

Ở Long Đại, gia đình ông Nguyễn Minh Hảo có 6 người thân thiệt mạng trong một trận bom. Gia đình ông Nguyễn Viết Thoan, ông Nguyễn Văn Bảy bà Nguyễn Thị Thủy cũng từng chở che TNXP, bộ đội rồi chứng kiến người thân cùng những người từng sống dưới mái nhà mình thiệt mạng trong bom đạn. Những mất mát ấy vẫn in hằn trong ký ức của nhiều gia đình nơi đây.

Những mái nhà thành nơi thờ tự

Năm ấy, nhiều TNXP quê Nghệ An ở trong nhà bà Nguyễn Thị Thỉ hoặc dựng lán cạnh vườn nhà bà. Sau trận bom, ba người ở cùng gia đình và chín người tại khu lán trong vườn đã vĩnh viễn không trở về.

Ông Phan Văn Đính và bà Phan Thị Cúc gìn giữ nếp hương khói, tưởng nhớ những liệt sĩ đã ngã xuống trên mảnh đất gia đình-Ảnh: N.M

Ông Phan Văn Đính và bà Phan Thị Cúc gìn giữ nếp hương khói, tưởng nhớ những liệt sĩ đã ngã xuống trên mảnh đất gia đình-Ảnh: N.M

Từ đó, bà Thỉ thờ cúng các liệt sĩ như người thân trong gia đình. Năm 2020, bà Thỉ qua đời. Tiếp nối mẹ, người con trai là ông Phan Văn Đính cùng vợ, bà Phan Thị Cúc, tiếp tục gìn giữ nếp hương khói vào ngày giỗ, ngày Thương binh-Liệt sĩ và những dịp lễ, Tết. “Không cùng huyết thống, nhưng các anh chị đã trở thành người thân trong gia đình. Vì vậy, chúng tôi vẫn thường xuyên hương khói cho các anh chị”, bà Phan Thị Cúc chia sẻ.

Sau này, xã Hiền Ninh cũ đã tổ chức quy tập các liệt sĩ về nghĩa trang. Bà Nguyễn Thị Phượng (SN 1955), nguyên dân quân thôn Long Đại, là một trong những người trực tiếp tham gia đưa các liệt sĩ về nơi yên nghỉ. Nhớ lại những ngày ấy, bà không khỏi nghẹn ngào xúc động. Từ đó đến nay, cán bộ và Nhân dân địa phương vẫn chăm lo hương khói, gìn giữ nơi yên nghỉ của các anh, các chị.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, những người nằm lại ở Long Đại vẫn hiện diện trong ký ức của người dân, trong những nén hương được gìn giữ qua bao thế hệ và trong những câu chuyện về một thời bom đạn. Nhưng ký ức ấy chưa thể khép lại khi tên tuổi, phần mộ của một số người vẫn chưa được xác định đầy đủ, khi những gia đình còn mong được đón người thân trở về. Cùng với đó là niềm mong mỏi về một nơi tưởng niệm, một địa chỉ tri ân những người đã ngã xuống trên mảnh đất này, để sự hy sinh của quân và dân Long Đại được các thế hệ hôm nay và mai sau trân trọng, gìn giữ. Đó không chỉ là ước nguyện của những người từng đi qua chiến tranh, mà còn là trách nhiệm của hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Ngọc Mai

>>>Bài 2: Trở về để gọi tên đồng đội

Nguồn Quảng Trị: https://baoquangtri.vn/phong-su-ky-su/202611/uoc-nguyen-ve-mot-dia-chi-tri-an-bai-1-noi-tuoi-thanh-xuan-nam-lai-ecd00e0/