Góc nhìn văn hoá: Người thầy và mạch nguồn đạo lý Việt Nam
Tháng Mười Một lại về, mang theo gió lạnh và sắc hoa tươi thắm của mùa tri ân. Trên khắp mọi miền đất nước, hàng triệu trái tim lại hướng về những người thầy, người cô – những người lặng lẽ gieo mầm tri thức, vun đắp tâm hồn và chắp cánh ước mơ cho bao thế hệ học trò.
Kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026) không chỉ là dịp tôn vinh những người làm nghề dạy học mà còn là thời khắc để mỗi người Việt Nam nhìn lại, trân trọng và tiếp nối một giá trị văn hóa đã ăn sâu vào tâm thức dân tộc: “Tôn sư trọng đạo”. Đó không đơn thuần là tình cảm dành cho người thầy mà còn là biểu hiện của lòng biết ơn, sự trọng tri thức, quý nhân cách và trách nhiệm gìn giữ những nền tảng đạo đức làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam.
“Không thầy đố mày làm nên”
Trong chiều sâu lịch sử và văn hóa Việt Nam, người thầy luôn giữ một vị trí đặc biệt. Từ những lớp học chữ Nho dưới mái nhà tranh, những manh chiếu cũ nơi làng quê đến các giảng đường hiện đại hôm nay, hình ảnh người thầy vẫn gắn liền với sự mẫu mực, trí tuệ, đạo đức và tinh thần tận tụy. Dân gian có câu: “Không thầy đố mày làm nên”. Một câu nói mộc mạc nhưng hàm chứa triết lý sâu sắc về vai trò của giáo dục và công lao của người truyền dạy tri thức. Người thầy không chỉ giúp học trò biết đọc, biết viết, biết tính toán mà còn dạy cách làm người, biết phân biệt đúng sai, biết yêu thương, sẻ chia và sống có trách nhiệm với cộng đồng.
Bởi vậy, trong quan niệm truyền thống, nghề dạy học luôn được xã hội kính trọng, được ví là nghề cao quý trong những nghề cao quý. Nếu người thầy thuốc chăm lo sức khỏe thể chất thì người thầy giáo góp phần bồi dưỡng sức khỏe tinh thần, trí tuệ và nhân cách. Đằng sau mỗi con người trưởng thành, mỗi thành công của cuộc đời thường có dấu ấn của những người thầy đã từng dìu dắt, nâng đỡ và truyền cảm hứng.
Truyền thống ấy được hình thành, bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử, trở thành một bộ phận không thể tách rời trong hệ giá trị văn hóa Việt Nam. Ở nhiều làng quê xưa, ngôi trường thường được đặt tại vị trí trang trọng, bên cạnh đình làng, chùa cổ. Đó không chỉ là sự sắp đặt về không gian mà còn phản ánh nhận thức của cộng đồng về vị trí của tri thức trong đời sống. Người Việt trọng học, quý chữ, kính thầy; coi việc học là con đường để lập thân, lập nghiệp, giúp ích cho gia đình và xã hội.
Đặc biệt, lòng biết ơn thầy cô không bị giới hạn trong những ngày còn ngồi trên ghế nhà trường. Dù đã trưởng thành, thành danh hay đi xa lập nghiệp, nhiều người vẫn nhớ ngày trở về thăm thầy cũ, hỏi han sức khỏe, ôn lại những kỷ niệm dưới mái trường xưa. Một bó hoa, một tấm thiệp, một lời thăm hỏi đôi khi không mang giá trị vật chất lớn lao nhưng chứa đựng tình cảm chân thành, sự tri ân sâu nặng. Đó chính là nét đẹp nhân văn làm nên sức sống bền bỉ của đạo lý “tôn sư trọng đạo”.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến giáo dục và vai trò của đội ngũ nhà giáo trong sự nghiệp xây dựng đất nước. Người từng nhấn mạnh: “Nhiệm vụ của giáo dục rất quan trọng và vẻ vang, vì nếu không có thầy giáo thì không có giáo dục... Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũng không nói gì đến kinh tế văn hóa”. Quan điểm ấy khẳng định giáo dục không chỉ là công việc truyền thụ kiến thức mà còn là nền tảng xây dựng con người, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng những thế hệ kế tục sự nghiệp cách mạng.
Nhìn lại chặng đường phát triển của nền giáo dục nước nhà, có thể thấy những thành tựu đáng tự hào đều mang dấu ấn lao động trí tuệ, sự tận tụy và hy sinh của các thế hệ nhà giáo. Hơn 99% người dân trong độ tuổi 15–60 biết chữ, gần 100% trẻ em 5 tuổi được đến trường; học sinh Việt Nam đạt kết quả tích cực trong các chương trình đánh giá quốc tế, các đội tuyển Olympic quốc tế và châu Á thường xuyên giành thứ hạng cao. Giáo dục đại học từng bước hội nhập, nhiều ngành, lĩnh vực đào tạo có vị trí trong các bảng xếp hạng quốc tế. Đằng sau những con số ấy là công sức của hàng triệu thầy cô giáo đã và đang miệt mài với sự nghiệp trồng người.
Đặc biệt, truyền thống cao đẹp của nghề giáo còn được viết nên bằng sự hy sinh anh dũng trong những năm tháng chiến tranh. Theo số liệu được cung cấp, trong kháng chiến chống Mỹ, hơn 2.700 cán bộ, giáo viên miền Bắc đã đi B, trong đó 621 nhà giáo anh dũng hy sinh. Tại Đồi 82, Nghĩa trang liệt sĩ Tân Biên, Tây Ninh, tấm bia tưởng niệm 111 nhà giáo miền Bắc và 510 giáo viên miền Nam là chứng tích thiêng liêng về tinh thần yêu nước, lòng quả cảm của những người từng cầm phấn trên bục giảng, nhưng sẵn sàng cầm súng, đi vào chiến trường khi Tổ quốc cần, là biểu tượng bất tử về lý tưởng sống, tinh thần tận hiến của người thầy Việt Nam. Những người đã lấy tri thức làm hành trang, lấy tình yêu thương học trò làm động lực và lấy sự nghiệp giải phóng dân tộc làm lẽ sống. Sự hy sinh ấy nhắc nhở các thế hệ hôm nay rằng, vinh quang của nghề giáo không chỉ nằm ở những thành tích trên bục giảng mà còn ở trách nhiệm đối với đất nước, với con người và tương lai dân tộc.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng khẳng định: “Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là tương lai của dân tộc.” Những kỳ tích phát triển của Việt Nam, từ trong chiến tranh gian khổ đến thời bình thịnh vượng hôm nay, đều mang dấu ấn của trí tuệ, của sự hy sinh thầm lặng nơi bục giảng. Và cũng chính trong những năm tháng khốc liệt nhất của chiến tranh, hình ảnh người thầy, người cô đã khắc sâu vào tâm khảm dân tộc như biểu tượng của ý chí và lòng yêu nước.
Giữ gìn đạo lý “tôn sư trọng đạo” trong thời đại mới
Bước vào thời đại công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và hội nhập quốc tế sâu rộng, giáo dục đứng trước những biến đổi chưa từng có. Kiến thức không còn chỉ được tiếp nhận từ sách giáo khoa hay lời giảng trên lớp mà có thể đến với người học từ nhiều nguồn thông tin khác nhau. Công nghệ mở ra những cơ hội mới, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với vai trò, năng lực và phẩm chất của người thầy.
Trong bối cảnh ấy, người thầy không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn phải trở thành người định hướng, khơi gợi tư duy độc lập, nuôi dưỡng khả năng sáng tạo và giúp học sinh hình thành năng lực tự học. Quan trọng hơn, trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, những giá trị như lòng nhân ái, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm, ý thức tôn trọng con người và tình yêu quê hương, đất nước càng cần được coi trọng. Bởi công nghệ có thể cung cấp thông tin, nhưng không thể thay thế hoàn toàn tình cảm, sự thấu hiểu và trách nhiệm giáo dục của người thầy.
Đạo lý “tôn sư trọng đạo” vì thế không phải là một giá trị chỉ thuộc về quá khứ, càng không nên được hiểu đơn giản là sự kính trọng mang tính hình thức. Đó phải là sự tôn trọng thực chất đối với tri thức, nhân cách, lao động trí tuệ và những đóng góp của nhà giáo. Kính trọng thầy cô cũng đồng nghĩa với việc trân trọng việc học, biết lắng nghe những điều đúng đắn, không ngừng hoàn thiện bản thân và sống có trách nhiệm với cộng đồng.
Tuy nhiên, để truyền thống ấy tiếp tục được phát huy, không thể chỉ đặt trách nhiệm lên tình yêu nghề và sự hy sinh của mỗi nhà giáo. Xã hội cần có sự quan tâm thiết thực hơn đến đời sống vật chất, tinh thần, điều kiện làm việc và vị thế nghề nghiệp của đội ngũ giáo viên. Đặc biệt, những nhà giáo công tác ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, những nơi còn nhiều thiếu thốn cần được quan tâm, hỗ trợ tương xứng. Bởi phía sau mỗi lớp học sáng đèn nơi bản làng xa xôi là biết bao nhọc nhằn, những chuyến vượt núi, băng rừng và sự kiên trì của những người đang ngày đêm đưa tri thức đến với học trò.
Cùng với sự quan tâm của Nhà nước và toàn xã hội, mỗi nhà giáo cũng cần tiếp tục rèn đức, luyện tài, giữ gìn phẩm chất trong sáng, không ngừng học hỏi, đổi mới phương pháp giảng dạy, làm chủ công nghệ và thích ứng với yêu cầu giáo dục hiện đại. Người thầy trước hết phải là tấm gương về đạo đức, tinh thần trách nhiệm và lòng tự trọng nghề nghiệp. Bởi một bài giảng hay có thể truyền đạt kiến thức, nhưng một nhân cách đẹp của người thầy có thể ảnh hưởng đến học trò suốt cả cuộc đời.
Mặt khác, cần xây dựng mối quan hệ thầy – trò trên nền tảng tôn trọng, yêu thương và trách nhiệm hai chiều. Tôn trọng thầy cô không có nghĩa là tuyệt đối hóa hay che lấp những hạn chế, mà phải được xây dựng bằng sự mẫu mực, công tâm và tận tụy của người dạy, cùng thái độ cầu thị, lễ phép và ý thức học tập của người học. Một nền giáo dục nhân văn phải biết bảo vệ phẩm giá nhà giáo, đồng thời bảo đảm quyền được học tập, được tôn trọng và phát triển toàn diện của học sinh.
Kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam cũng là dịp để chúng ta tri ân hơn 1,6 triệu nhà giáo đang công tác trên cả nước và hơn 900 nghìn nhà giáo đã nghỉ hưu, những người vẫn tiếp tục đóng góp cho sự nghiệp giáo dục bằng kinh nghiệm, trí tuệ và tâm huyết của mình. Mỗi thế hệ nhà giáo, dù ở cương vị nào, đều đã góp phần tạo nên dòng chảy liên tục của tri thức, văn hóa và nhân cách Việt Nam.
Đất nước muốn phát triển nhanh và bền vững phải có nguồn nhân lực chất lượng cao; muốn có những con người vừa giỏi chuyên môn, vừa giàu lòng nhân ái, có trách nhiệm với cộng đồng thì giáo dục phải bắt đầu từ những giá trị căn cốt của con người. Trong hành trình ấy, người thầy luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Ngày 20/11 vì thế không chỉ là ngày của những bó hoa, những lời chúc hay những cuộc gặp gỡ tri ân. Đó còn là dịp để mỗi người tự nhắc mình về cội nguồn tri thức, về công lao của những người đã dìu dắt mình trưởng thành; đồng thời nhìn nhận trách nhiệm chung trong việc xây dựng một nền giáo dục nhân văn, hiện đại, thực chất và giàu bản sắc dân tộc.
Từ những lớp học đơn sơ nơi miền núi đến giảng đường đại học hiện đại, từ người thầy đã đi qua chiến tranh đến những nhà giáo đang miệt mài đổi mới hôm nay, ngọn lửa nghề vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Có thể thời gian làm phai màu trang giáo án, làm cũ mái trường, nhưng không thể làm mất đi những giá trị tốt đẹp mà người thầy đã gieo vào tâm hồn học trò.
Tri ân người thầy cũng chính là tri ân tri thức, trân trọng văn hóa và gìn giữ tương lai dân tộc. Đạo lý “tôn sư trọng đạo” sẽ mãi là một trong những nền tảng tinh thần quý báu của người Việt Nam, để dù đất nước bước vào bất cứ thời đại nào, truyền thống hiếu học, lòng biết ơn và sự kính trọng đối với những người làm nghề dạy học vẫn luôn được gìn giữ, bồi đắp và lan tỏa.
V.X.B
