Ước nguyện về một địa chỉ tri ân Bài 2: Trở về để gọi tên đồng đội

Hơn nửa thế kỷ sau ngày đồng đội ngã xuống, các cựu thanh niên xung phong (TNXP) và thân nhân liệt sĩ trở lại Long Đại. Họ tìm về những mái nhà từng cưu mang mình, những cánh đồng từng là nơi an táng tạm và nghĩa trang nơi người thân, đồng đội đang yên nghỉ. Trong hành trình trở về ấy, họ mang theo cả nỗi niềm về một người đồng đội đến nay vẫn chưa được công nhận là liệt sĩ.

Ngày trở về

Tháng 10/2026, ở tuổi 81, bà Trần Thị Hợp, cựu TNXP C.902/E71 cùng hai đồng đội là ông Trần Văn Nhu và bà Nguyễn Thị Hoa trở lại Long Đại sau hơn nửa thế kỷ. Cùng đi với họ là anh Hoàng Văn Quang, thân nhân liệt sĩ Hoàng Văn Nam.

Cuộc hội ngộ giữa những chàng trai cô gái tuổi đôi mươi năm xưa với người dân nơi đây diễn ra đầy xúc động. Để có được cuộc hội ngộ ấy, bà Trần Thị Huê, một người con Long Đại đã nỗ lực kiếm tìm và kết nối. Hành trình ấy bắt đầu từ tình cảm và sự trăn trở trước những hy sinh chưa được nhiều người biết đến.

Đồng đội và thân nhân liệt sĩ thanh niên xung phong trở về Long Đại - Ảnh: N.M

Đồng đội và thân nhân liệt sĩ thanh niên xung phong trở về Long Đại - Ảnh: N.M

“Ngày những liệt sĩ TNXP thuộc C.902/E71 hy sinh, tôi vừa tròn 2 tuổi. Tuổi thơ tôi lớn lên cùng những câu chuyện của mẹ cha, bà con làng Long Đại về sự khốc liệt của chiến tranh trên quê hương và sự hy sinh không thể nào quên của những người lính, TNXP, bộ đội pháo binh và người dân Long Đại… Tôi luôn trăn trở, ước một ngày nào đó có thể tìm được đầy đủ họ tên của 16 liệt sĩ, trong đó có 15 người đã hy sinh cùng ngày, như những câu chuyện ba mẹ và bà con Long Đại quê tôi từng kể. Tôi mong những sự hy sinh ấy không bị lãng quên, nhất là đối với những liệt sĩ TNXP thuộc C.902/E71. Vì vậy, tôi bắt đầu hành trình tìm lại đơn vị, danh tính các liệt sĩ và lan tỏa câu chuyện về sự hy sinh của các cô, các chú. Dù hơn 50 năm đã trôi qua, bà con Long Đại vẫn luôn ghi nhớ và mong mỏi những hy sinh ấy được ghi nhận xứng đáng”, bà Trần Thị Huê chia sẻ.

Bà Trần Thị Huê và anh Hoàng Văn Quang, thân nhân liệt sĩ Hoàng Văn Nam - Ảnh: N.M

Bà Trần Thị Huê và anh Hoàng Văn Quang, thân nhân liệt sĩ Hoàng Văn Nam - Ảnh: N.M

Và họ cùng nhau trở về nghĩa trang, thắp nén hương thơm tưởng nhớ đồng đội, người thân, ôn lại những câu chuyện của một thời bom đạn. Qua nhiều trận bom tàn phá khu nghĩa trang tạm giữa đồng làng, rồi hai lần quy tập, 15 đồng đội năm xưa giờ không còn nằm bên nhau. Đi khắp nghĩa trang, dò từng ngôi mộ, anh Quang, người con nuôi của liệt sĩ Hoàng Văn Nam, vẫn chưa tìm thấy phần mộ của bố. Anh chưa một lần biết mặt người đã hy sinh khi mình chưa chào đời. Mẹ nuôi anh, bà Nguyễn Thị Quế, sau ngày chồng hy sinh đã không đi bước nữa, mà một mình nuôi con khôn lớn.

Nghĩa trang xã Hiền Ninh cũ (nay là xã Trường Ninh), nơi yên nghỉ của các liệt sĩ - Ảnh: N.M

Nghĩa trang xã Hiền Ninh cũ (nay là xã Trường Ninh), nơi yên nghỉ của các liệt sĩ - Ảnh: N.M

Nghĩa trang nhỏ nằm giữa đồng làng, bình yên dưới bầu trời tháng 10 trong xanh và bồng bềnh mây trắng. Ít ai hình dung được rằng, để có được sự bình yên hôm nay, Long Đại đã trải qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Đồng làng, ven sông từng chi chít hố bom; nhà cửa cháy sập, bộ đội, thanh niên xung phong và cả những người dân vô tội đã ngã xuống dưới những trận bom…

Đồng đội và thân nhân các liệt sĩ thanh niên xung phong tưởng nhớ những người đã hy sinh - Ảnh: N.M

Đồng đội và thân nhân các liệt sĩ thanh niên xung phong tưởng nhớ những người đã hy sinh - Ảnh: N.M

Những kỷ niệm cũ tiếp tục được ôn lại trong cuộc gặp gỡ với những gia đình từng chở che bộ đội, TNXP. Dẫu dấu xưa giờ chỉ còn trong ký ức, nhưng mỗi gương mặt, mỗi cái tên đều gợi lại những tháng năm khốc liệt ở ngôi “làng đỏ”. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, có những ngôi nhà từng ấm tiếng nói cười của bộ đội, TNXP, nay im lìm khép cửa bởi chủ nhân đã qua đời, con cháu đi làm ăn xa. Nhưng góc vườn, chái bếp vẫn còn đó, như lưu giữ hơi ấm của những tháng ngày cũ… Đặc biệt, khu vườn nhà bà Thỉ, nơi 12 TNXP tuổi đời mới mười tám, đôi mươi đã ngã xuống, vẫn là địa chỉ in đậm trong ký ức người dân Long Đại và đồng đội, người thân của họ.

Người dân Long Đại tưởng nhớ các liệt sĩ tại vườn nhà bà Thỉ - Ảnh: N.M

Người dân Long Đại tưởng nhớ các liệt sĩ tại vườn nhà bà Thỉ - Ảnh: N.M

Nỗi day dứt chưa nguôi

“Sáng hôm đó, khi chúng tôi chuẩn bị ra phà làm nhiệm vụ thì máy bay Mỹ ném bom. C.902/E71 có 145 người, trong đó 35 người bị thương, 15 người hy sinh tại chỗ. Tiếp đó, ngày 17/7/1972, đồng chí Nguyễn Xuân Tú, quê ở Vĩnh Phúc (cũ), là cán bộ được cấp trên điều động về đơn vị, đảm nhiệm công việc lái máy lu, cũng hy sinh. Nơi đồng chí ngã xuống chỉ cách vị trí 15 đồng đội đã hy sinh trước đó chưa đầy 100m. Một điều khiến tôi và đồng đội trăn trở suốt mấy chục năm qua là đồng chí Phan Thị Ái (SN 1954), sau khi bị thương nặng đã được đưa đi cấp cứu tại trạm xá Hiền Ninh. Mấy hôm sau C.902/E71 được lệnh chuyển vào ngã 3 Cổ Kiềng, xã Thái Thủy, huyện Lệ Thủy, Quảng Bình (cũ) làm nhiệm vụ. Chiến tranh, bom đạn cuốn chúng tôi đi cho đến ngày hòa bình và trở về quê. Mãi sau này chúng tôi mới biết đồng chí Ái được điều trị một thời gian nhưng do vết thương quá nặng nên đã mất vào tháng 10/1972. Nhưng đến nay, đồng chí vẫn chưa được công nhận là liệt sĩ. Đây là nỗi day dứt lớn trong lòng chúng tôi, những người may mắn bình an trở về…”, bà Trần Thị Hợp chia sẻ.

Từ trái sang, bà Trần Thị Hợp và bà Nguyễn Thị Hoa bên mộ đồng đội - Ảnh: N.M

Từ trái sang, bà Trần Thị Hợp và bà Nguyễn Thị Hoa bên mộ đồng đội - Ảnh: N.M

Tại quê nhà ở xã Thanh Hòa, huyện Thanh Chương cũ (nay là xã Cát Ngạn, tỉnh Nghệ An) cha mẹ cô Phan Thị Ái đều đã qua đời từ nhiều năm trước. Hiện nay, con của người anh trai đang hương khói, thờ phụng cô. Gia đình đã nhiều lần kiến nghị, mong muốn làm rõ sự hy sinh của cô, nhưng đến nay vẫn chưa có kết quả.

“Gia đình tôi còn có một người anh trai của cô Ái cũng hy sinh tại Quảng Trị nhưng đến nay vẫn chưa tìm thấy hài cốt. Ông bà nội đã nhiều năm mỏi mòn tìm kiếm con trai, đồng thời mong mỏi con gái được công nhận liệt sĩ. Thế nhưng, cuộc sống khó khăn, tuổi già sức yếu, ông bà lần lượt qua đời khi những mong ngóng ấy vẫn chưa thành hiện thực…”, chị Đinh Thị Lý, người đang thờ phụng liệt sĩ và cô Ái, tâm sự.

Sau hơn nửa thế kỷ, người dân Long Đại vẫn không quên những gương mặt TNXP C.902/E71 và buổi sáng định mệnh năm xưa, nhất là sự hy sinh của 15 TNXP trẻ tuổi. Và trong ký ức của họ, vẫn còn đó niềm thương cảm, day dứt khi người thứ mười sáu là cô Phan Thị Ái đến nay vẫn chưa được công nhận liệt sĩ.

Cùng ôn lại kỷ niệm cũ - Ảnh: N.M

Cùng ôn lại kỷ niệm cũ - Ảnh: N.M

Để sự hy sinh không bị lãng quên

Thời điểm năm 1972, ông Nguyễn Văn Bớt (SN 1954), nguyên Bí thư Đảng ủy xã Hiền Ninh (cũ), là đội phó sản xuất thuộc lực lượng dân quân địa phương. Ông từng chứng kiến sự hy sinh của nhiều bộ đội, TNXP ở Long Đại và các đợt quy tập hài cốt liệt sĩ về nghĩa trang sau này. Cũng như nhiều cán bộ, người dân địa phương, ông mong muốn có một nơi thờ tự, tưởng niệm những người đã ngã xuống, ghi nhớ sự hy sinh của quân và dân Long Đại trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt.

Ông Trương Ngọc Vũ, Phó Chủ tịch UBND xã Trường Ninh cho biết, địa phương đã nhận được đơn của các cựu TNXP C.902/E71 về nguyện vọng xây dựng nơi thờ tự các anh hùng liệt sĩ và những người hy sinh trong năm 1972. Hiện địa phương đang tiếp tục xác minh các thông tin liên quan. Ông Vũ khẳng định, đây là nguyện vọng chính đáng, không chỉ thể hiện đạo lý tri ân những người đã ngã xuống, mà còn là mong muốn có một địa chỉ ghi nhớ những đóng góp, hy sinh to lớn của quân và dân Long Đại trong cuộc chiến đấu bảo vệ quê hương, chi viện cho miền Nam ruột thịt.

Đồng đội và thân nhân các liệt sĩ thanh niên xung phong tưởng nhớ những người đã hy sinh- Ảnh: N.M

Đồng đội và thân nhân các liệt sĩ thanh niên xung phong tưởng nhớ những người đã hy sinh- Ảnh: N.M

Một địa chỉ tri ân không thể bù đắp những đau thương, mất mát do chiến tranh để lại, nhưng sẽ là nơi lưu giữ ký ức và nhắc nhớ về những người đã ngã xuống. Ở đó, thân nhân các anh hùng liệt sĩ và người dân Long Đại có thể tìm về để thắp nén hương tưởng niệm, để những câu chuyện về một thời bom đạn và sự hy sinh của các thế hệ đi trước tiếp tục được kể lại, không bị lãng quên.

Để những người như ông Nguyễn Đình Chiến, sau hơn nửa thế kỷ vẫn day dứt khi nhớ về buổi sáng định mệnh năm ấy, có một nơi để trở về, thắp nén hương cho những người đã mãi mãi nằm lại trên mảnh đất Long Đại. Để bà Trần Thị Huê có thể yên lòng khi hành trình tìm kiếm, kết nối những người đồng đội năm xưa không chỉ dừng lại ở những cuộc gặp gỡ, mà còn góp phần lưu giữ ký ức, gọi tên những người đã hy sinh. Để gia đình ông Đính, bà Cúc tiếp tục có một nơi hương khói, tưởng nhớ những liệt sĩ đã ngã xuống trong khu vườn nhà mình, như một cách gìn giữ nghĩa tình với những người đã khuất. Và để các thế hệ hôm nay, mai sau có một địa chỉ tìm về, tri ân những người đã gửi lại tuổi xuân, máu xương nơi “làng đỏ”.

Ngọc Mai

Nguồn Quảng Trị: https://baoquangtri.vn/tam-diem/202611/uoc-nguyen-ve-mot-dia-chi-tri-an-bai-2-tro-ve-de-goi-ten-dong-doi-30706c6/