Vai trò của dinh dưỡng, vận động và lối sống trong kiểm soát HIV

Nhờ những tiến bộ của điều trị ARV, HIV hiện có thể được kiểm soát như một bệnh mạn tính. Khi người nhiễm HIV dùng thuốc đều đặn và duy trì tải lượng virus dưới 200 bản sao/mL, nguy cơ lây truyền HIV qua đường tình dục được ngăn ngừa. Thông điệp này được biết đến với tên "Không phát hiện = Không lây truyền" (K=K; U=U). Tuy nhiên, K=K không có nghĩa là có thể bỏ thuốc hoặc bỏ theo dõi định kỳ.

Cùng với điều trị ARV, chăm sóc dinh dưỡng, vận động và lối sống là ba trụ cột quan trọng giúp người nhiễm HIV duy trì sức khỏe lâu dài. Những yếu tố này không "chữa" HIV và không thay thế thuốc, nhưng góp phần hỗ trợ thể lực, sức khỏe tim mạch - chuyển hóa, xương cơ và tinh thần.

1. Dinh dưỡng hợp lý: Duy trì thể trạng và hỗ trợ sức khỏe toàn thân

Nguyên tắc dinh dưỡng cho người nhiễm HIV về cơ bản tương tự chế độ ăn lành mạnh cho người trưởng thành, nhưng cần được cá thể hóa khi có sụt cân, thừa cân - béo phì, rối loạn lipid máu, đái tháo đường, bệnh gan, bệnh thận, tiêu chảy kéo dài, nhiễm trùng cơ hội hoặc tác dụng không mong muốn của thuốc.

Đủ năng lượng và protein: Nên bảo đảm khẩu phần đáp ứng nhu cầu thực tế để duy trì cân nặng và khối cơ; ưu tiên cá, thịt nạc, trứng chín, sữa/sản phẩm sữa phù hợp, đậu đỗ, đậu phụ và các loại hạt. Người đang sụt cân hoặc ăn kém cần được đánh giá dinh dưỡng thay vì tự tăng năng lượng theo một tỷ lệ cố định.

Dinh dưỡng hợp lý giúp người bệnh HIV duy trì thể trạng và hỗ trợ sức khỏe toàn thân.

Ưu tiên thực phẩm ít chế biến: Tăng rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn chất béo không bão hòa; hạn chế thực phẩm nhiều đường bổ sung, muối và chất béo bão hòa. Điều này đặc biệt có ý nghĩa vì người nhiễm HIV có thể có nguy cơ tim mạch và rối loạn chuyển hóa cao hơn.

Vi chất dinh dưỡng: Không nên mặc định rằng người nhiễm HIV cần dùng liều cao vitamin, khoáng chất hoặc "thuốc bổ tăng miễn dịch". Nên ưu tiên nguồn thực phẩm và chỉ bổ sung khi khẩu phần không đáp ứng, có thiếu hụt được xác định hoặc có chỉ định của nhân viên y tế. Một số thực phẩm bổ sung và thảo dược có thể tương tác với ARV.

An toàn thực phẩm: Người có CD4 thấp, bệnh HIV tiến triển hoặc suy giảm miễn dịch cần đặc biệt thận trọng với bệnh lây truyền qua thực phẩm. Nên dùng thịt, cá, hải sản và trứng được nấu chín; chọn sữa đã thanh/tiệt trùng; rửa tay, tách thực phẩm sống - chín và bảo quản lạnh đúng cách.

2. Vận động thể lực: Bảo vệ cơ, xương, tim mạch và tinh thần

Khi tình trạng sức khỏe ổn định, người nhiễm HIV có thể áp dụng khuyến nghị vận động chung cho người trưởng thành. WHO khuyến nghị người trưởng thành nên đạt khoảng 150-300 phút hoạt động aerobic mức vừa mỗi tuần, hoặc 75-150 phút mức mạnh, hay phối hợp tương đương; đồng thời tập tăng cường sức mạnh các nhóm cơ chính ít nhất 2 ngày/tuần.

Aerobic mức vừa: Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, khiêu vũ hoặc các hoạt động phù hợp thể lực.

Tập sức mạnh: Có thể bắt đầu bằng bài tập với trọng lượng cơ thể, dây kháng lực hoặc tạ nhẹ, sau đó tăng dần.

Điều chỉnh theo tình trạng bệnh: Nếu đang sốt, nhiễm trùng cấp, thiếu máu đáng kể, sụt cân không chủ ý, khó thở, đau ngực hoặc mệt bất thường, cần đánh giá y tế trước khi tăng cường vận động.

3. Lối sống lành mạnh và tuân thủ điều trị

Dùng ARV đúng chỉ định: Uống thuốc đều đặn, tái khám và xét nghiệm tải lượng virus theo lịch là yếu tố cốt lõi để duy trì ức chế virus và hạn chế nguy cơ kháng thuốc.

Không hút thuốc: Hút thuốc làm tăng đáng kể nguy cơ bệnh tim mạch, bệnh phổi và nhiều ung thư; người nhiễm HIV hút thuốc nên được hỗ trợ cai thuốc

Rượu bia cần thận trọng: Nên hạn chế hoặc tránh theo tư vấn của bác sĩ, đặc biệt khi có bệnh gan, đang dùng thuốc có nguy cơ ngộ độc gan hoặc có khó khăn trong việc tuân thủ ARV.

Ngủ và sức khỏe tinh thần: Duy trì giờ ngủ đều, vận động thường xuyên và tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi có lo âu, trầm cảm, kỳ thị hoặc căng thẳng kéo dài.

Sống chung với HIV ngày nay không đồng nghĩa với một tương lai bị giới hạn. Điều trị ARV đúng, chế độ ăn hợp lý, vận động phù hợp, không hút thuốc và chăm sóc sức khỏe tinh thần có thể giúp người nhiễm HIV sống khỏe, làm việc và duy trì chất lượng sống lâu dài.