Vai trò ngày càng quan trọng của hòa giải quốc tế và cơ hội cho Thái Lan

Từ ngày 7-9/5, Hội nghị thượng đỉnh Hòa giải toàn cầu (Global Mediation Summit), diễn ra tại Hong Kong (Trung Quốc), đã quy tụ nhiều cựu lãnh đạo, nhà ngoại giao, chuyên gia hòa giải và học giả uy tín từ khắp thế giới.

Hội nghị do Tổ chức quốc tế về Hòa giải (IOMed) chủ trì trong khuôn khổ Liên hợp quốc, với sự hỗ trợ của Trung Quốc, nhằm thảo luận một câu hỏi ngày càng cấp thiết: Làm thế nào hòa giải có thể giúp duy trì hòa bình, ổn định và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình giữa các quốc gia, giữa nhà nước với nhà đầu tư, cũng như trong các tranh chấp thương mại quốc tế và xuyên quốc gia, trong bối cảnh thế giới ngày càng phân mảnh, phân cực và bất định?

Các cuộc thảo luận trong suốt hội nghị vừa mang tính thời sự vừa gợi nhiều suy ngẫm. Chúng phản ánh mối quan ngại chung rằng môi trường quốc tế hiện nay đã khác căn bản so với trật tự tương đối ổn định thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh mà nhiều người từng biết đến.

Khi đối thoại thành nhu cầu chiến lược (*)

Cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gia tăng. Niềm tin giữa các quốc gia suy giảm. Cạnh tranh địa chính trị không còn giới hạn ở các vấn đề an ninh truyền thống mà đã mở rộng sang kinh tế, công nghệ, năng lượng, khí hậu, không gian mạng, chuỗi cung ứng, logistics và lĩnh vực thông tin. Những xung đột từng mang tính cục bộ nay nhanh chóng bị quốc tế hóa và thường bị cuốn vào các chương trình nghị sự địa chính trị rộng lớn hơn.

Ở nhiều nơi trên thế giới, đối thoại ngày càng trở nên khó khăn. Tuy nhiên, nghịch lý là chính trong hoàn cảnh như vậy, hòa giải lại càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

Một trong những chủ đề được nhắc lại nhiều lần tại hội nghị là hiện nay không còn bất kỳ cường quốc đơn lẻ nào đủ khả năng áp đặt trật tự lên một thế giới ngày càng đa cực. Trong môi trường đó, những cơ chế giúp duy trì liên lạc, bảo vệ lòng tin và ngăn ngừa leo thang xung đột trở nên đặc biệt quan trọng.

Hòa giải không nên bị xem là một nỗ lực lý tưởng hóa hòa bình mà ngày càng rõ ràng, đó là một nhu cầu mang tính chiến lược.

Thực tế này đặc biệt phù hợp với ASEAN và châu Á. Trong nhiều thập niên, ngoại giao châu Á, đặc biệt trong ASEAN thường dựa ít hơn vào đối đầu và nhiều hơn vào tham vấn, điều chỉnh lợi ích, xây dựng đồng thuận và tiếp xúc kín đáo. Tiến triển đôi khi có thể chậm chạp hoặc thiếu rõ ràng, nhưng mục tiêu cốt lõi luôn là duy trì đối thoại và tránh leo thang căng thẳng.

Truyền thống “ngoại giao thầm lặng” này đôi lúc bị các quan sát viên bên ngoài khu vực đánh giá thấp. Tuy nhiên, trong thế giới ngày càng phân cực hiện nay, khả năng duy trì liên lạc giữa các bên cạnh tranh có thể trở thành một trong những tài sản ngoại giao quý giá nhất.

Đây cũng là quan điểm được phản ánh trong các nghiên cứu và thảo luận của nhiều chuyên gia uy tín tại hội nghị. Theo đó, hòa giải thành công ở châu Á không dựa trên áp lực công khai hay đối đầu, mà phụ thuộc vào việc xây dựng lòng tin, thấu hiểu văn hóa, sự kiên nhẫn và khả năng dung hòa chính trị.

Các tiến trình hòa bình hiếm khi thành công nhờ áp đặt hay ép buộc đơn thuần. Những giải pháp bền vững thường đòi hỏi sự lắng nghe cẩn trọng, tiếp xúc kín đáo và gìn giữ thể diện cho tất cả các bên liên quan. Những nguyên tắc này rất phù hợp với văn hóa ngoại giao của ASEAN cũng như truyền thống ngoại giao lâu đời của Thái Lan.

Thái Lan và lợi thế từ các cơ chế hòa giải quốc tế (*)

Là quốc gia nằm ở trung tâm Đông Nam Á lục địa, Thái Lan từ lâu theo đuổi chính sách ôn hòa, cân bằng và can dự mang tính xây dựng. Bangkok duy trì quan hệ hữu nghị với các quốc gia thuộc nhiều định hướng chính trị và chiến lược khác nhau. Khả năng đối thoại với mọi phía từ lâu đã là một trong những thế mạnh ngoại giao quan trọng của Thái Lan.

Trong bối cảnh đó, Thái Lan nên cân nhắc tham gia sâu hơn vào các cơ chế hòa giải quốc tế mới nổi, trong đó có IOMed.

Sự xuất hiện của IOMed phản ánh xu hướng rộng lớn hơn trên toàn cầu: Nhu cầu ngày càng tăng đối với các nền tảng bổ sung dành cho việc giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, trong khi nhiều cơ chế quốc tế hiện hữu đang đối mặt với giới hạn và tình trạng tê liệt do cạnh tranh địa chính trị.

Việc tham gia các sáng kiến như vậy không nên được nhìn nhận qua góc nhìn hẹp của cạnh tranh phe phái hay chiến lược, mà nên được xem là một phần trong cam kết rộng hơn nhằm tăng cường đối thoại hòa bình và hoàn thiện các cơ chế giải quyết tranh chấp trong một trật tự quốc tế ngày càng phức tạp.

Đối với Thái Lan, việc tham gia IOMed có thể mang lại nhiều lợi ích.

Thứ nhất, phù hợp với lập trường lâu nay của Thái Lan trong việc ủng hộ chủ nghĩa đa phương và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình theo luật pháp quốc tế.

Thứ hai, giúp Thái Lan đóng góp tích cực vào việc định hình hệ thống hòa giải đang hình thành ở châu Á, nhất là khi vai trò của khu vực trong các vấn đề toàn cầu ngày càng lớn.

Thứ ba, củng cố vị thế của Thái Lan như một quốc gia tầm trung có tính xây dựng, có khả năng duy trì đối thoại vượt qua các chia rẽ địa chính trị.

Không kém phần quan trọng là vai trò của ngoại giao kênh II (Track II diplomacy) trong việc hỗ trợ các nỗ lực như vậy.

Dưới sự dẫn dắt của Giáo sư Tiến sĩ Surakiart Sathirathai, Hội đồng Hòa giải và hòa bình châu Á (APRC) đã liên tục thúc đẩy đối thoại, ngoại giao phòng ngừa và can dự hòa bình đối với các vấn đề khu vực phức tạp. Trong những giai đoạn ngoại giao chính thức gặp hạn chế, các kênh không chính thức thường càng trở nên giá trị hơn.

Trong thế giới ngày nay, việc duy trì đối thoại tự thân đã có thể là một đóng góp quan trọng cho hòa bình.

Sau cùng, hòa giải không phải là biểu hiện của sự yếu thế, mà ngược lại phản ánh sự trưởng thành về chính trị, sự kiên nhẫn mang tính chiến lược và nhận thức rằng hòa bình bền vững không thể đạt được chỉ bằng đối đầu.

Trong thời điểm thế giới ngày càng chia rẽ, khả năng tiếp tục đối thoại, lắng nghe và xây dựng lòng tin vượt qua khác biệt có thể sẽ trở thành một trong những hình thức ngoại giao quan trọng nhất của thời đại chúng ta.

(*) Các tít phụ do Biên tập viên đặt.