Văn bằng 2 ngôn ngữ Anh: Sự bùng nổ bất thường và lỗ hổng quản lý

Thí sinh dự thi VSTEP trên máy tính tại Học viện Ngân hàng (ảnh minh họa). Nguồn ảnh: HỌC VIỆN NGÂN HÀNG

Học giả, bằng thật

Những con số thống kê gần đây từ Hệ thống cơ sở dữ liệu về giáo dục đại học (HEMIS) đã phơi bày một thực trạng đáng báo động. Chỉ trong vòng hai năm (2023 2025), số lượng người học văn bằng 2 ngành Ngôn ngữ Anh theo hình thức chính quy và vừa làm vừa học đã tăng vọt 61,2%. Đáng chú ý là sự bùng nổ của hệ đào tạo từ xa ngành Ngôn ngữ Anh với mức tăng 60,5%, thu hút hơn 52.000 người học, số cơ sở có người học theo phương thức này tăng từ 20 lên 39.

Tuy nhiên, số người đổ xô đi học, thi lấy chứng chỉ tăng mạnh không hẳn vì nhu cầu nâng cao kiến thức hay khả năng giao tiếp bằng ngoại ngữ. Với không ít người, điều họ cần trước hết là một tấm bằng đủ điều kiện hoàn thiện hồ sơ, đáp ứng những quy định về bằng cấp, chứng chỉ.

Theo Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ thạc sĩ ban hành kèm Thông tư số 23/2021/TT-BGDĐT, bằng tốt nghiệp đại học trở lên ngành Ngôn ngữ nước ngoài được chấp nhận làm một trong những minh chứng đáp ứng yêu cầu ngoại ngữ đầu ra. Kết quả IELTS thường được các đơn vị tiếp nhận yêu cầu cấp trong vòng hai năm; thời hạn chấp nhận chứng chỉ VSTEP phụ thuộc quy định áp dụng cho từng mục đích sử dụng. Trong khi đó, bằng cử nhân đại học không quy định thời hạn sử dụng.

Thực tế xảy ra tại Trường Đại học Đông Đô trong giai đoạn 2018-2019 dẫn đến vụ án hình sự là minh chứng cho sự cấp bằng Ngôn ngữ Anh một cách vô tội vạ. Dưới sự thao túng của cựu Chủ tịch Hội đồng quản trị Trần Khắc Hùng và cựu Hiệu trưởng Dương Văn Hòa, ngôi trường này đã bị biến thành một “nhà máy in bằng giả” đúng nghĩa, nhằm tối đa hóa lợi nhuận. Bất chấp mọi quy chuẩn học thuật, theo lời khai của Dương Văn Hòa tại phiên tòa, chỉ cần đã tốt nghiệp đại học và nộp đủ số tiền từ 29-35 triệu đồng, người mua sẽ được cấp bằng mà không nhất thiết phải đi học. Cơ quan điều tra còn xác định thủ đoạn phát đề thi và đáp án cho người nhận bằng chép lại để hợp thức hóa bài thi, cá biệt có trường hợp không phải thực hiện bước này. Thậm chí, để phình to mạng lưới “khách hàng”, theo lời khai của cựu Phó Hiệu trưởng Trần Kim Oanh, nhà trường còn có quy định trích thưởng 7 triệu đồng cho mỗi hồ sơ được giới thiệu. Bằng thủ đoạn này, Đại học Đông Đô đã làm, cấp bằng và giấy chứng nhận giả cho 431 trường hợp, thu lợi bất chính hơn 7,1 tỉ đồng.

Hậu quả là nhiều văn bằng giả đã được sử dụng trong hồ sơ học tập, tuyển dụng và bổ nhiệm. Theo cáo trạng năm 2021 trong vụ án xảy ra tại Đại học Đông Đô, cơ quan điều tra xác định có 67 trường hợp sử dụng văn bằng giả để học nghiên cứu sinh, hai trường hợp để học thạc sĩ; những người khác dùng vào việc hoàn thiện hồ sơ công chức, viên chức, thi tuyển, nâng ngạch hoặc thăng hạng. Riêng tại Học viện Khoa học xã hội, 12 học viên, gồm 11 nghiên cứu sinh và một học viên cao học, bị phát hiện sử dụng văn bằng giả của Đại học Đông Đô và phải chịu quyết định hủy kết quả học tập.

Thiết lập “rào cản thép” và chế tài nghiêm khắc

Trước thực trạng “loạn” văn bằng 2 Ngôn ngữ Anh, ngày 27.10.2026, Bộ GD&ĐT ban hành Công văn số 7552/BGDĐT-GDĐH để siết quy trình tổ chức đào tạo. Chương trình đại học, dù văn bằng 1 hay văn bằng 2, đều phải bảo đảm tối thiểu 120 tín chỉ. Người đã có bằng đại học được xem xét công nhận, chuyển đổi tín chỉ hoặc miễn trừ học phần theo quy định. Các trường tuyệt đối không được lạm dụng cơ chế “công nhận tín chỉ cũ” để cắt xén chương trình hay hạ thấp chuẩn đầu ra.

Để chặn “học dồn, học vượt” trái quy định, khối lượng đăng ký tối đa mỗi học kỳ không được vượt quá 1,5 lần khối lượng trung bình theo kế hoạch học tập chuẩn, trừ sinh viên có học lực từ khá trở lên. Việc đánh giá kết quả học tập từ xa phải bảo đảm trung thực, công bằng, khách quan như đánh giá trực tiếp và đóng góp không quá 50% trọng số điểm học phần.

Tại cuộc họp ngày 4.11.2026 về đào tạo văn bằng 2 Ngôn ngữ Anh, lãnh đạo Bộ GD&ĐT yêu cầu các cơ sở đào tạo chỉ cấp bằng cử nhân Ngôn ngữ Anh sau khi người học có chứng chỉ xác nhận đạt trình độ ngoại ngữ bậc 5, tương đương C1. Chuẩn đầu ra của văn bằng 2 phải tương đương chương trình chính quy.

Theo bài thi VSTEP.3-5, điểm trung bình bốn kỹ năng từ 8,5-10 được xác định đạt bậc 5. Trình độ này đòi hỏi nghe hiểu hàm ý, đọc hiểu văn bản khó, dài, diễn đạt lưu loát và viết được văn bản rõ ràng, chặt chẽ về chủ đề phức tạp. Người muốn dùng văn bằng 2 như “đường tắt” để đáp ứng điều kiện ngoại ngữ vẫn phải chứng minh trình độ C1 trước khi được cấp bằng.

Cùng với nâng chuẩn chuyên môn là kiểm soát gian lận công nghệ. Để ngăn sử dụng trí tuệ nhân tạo làm hộ bài tập, viết tiểu luận trái quy định, Công văn số 7552 yêu cầu các cơ sở đào tạo xử lý kỷ luật nghiêm khắc hành vi “sử dụng trái phép trí tuệ nhân tạo (AI), phương tiện công nghệ để gian lận”, cùng các hành vi thi hộ, nhờ thi hộ hoặc can thiệp trái phép vào hệ thống quản lý học tập, hệ thống điểm.

Quyết định số 3209/QĐ BGDĐT ngày 5.11.2026 ban hành kế hoạch triển khai Chỉ thị số 37/ CT-TTg ngày 20.10.2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục và đào tạo. Kế hoạch yêu cầu rà soát, hoàn thiện quy định về thi, kiểm tra, đánh giá, đạo văn và sử dụng AI trong học tập, nghiên cứu; nhận diện phương thức gian lận mới, quy định rõ hành vi bị nghiêm cấm, cơ chế kiểm soát, lưu vết và trách nhiệm giải trình.

Theo Điều 16 Quy chế ban hành kèm Thông tư số 10/2026/ TT-BGDĐT, văn bằng có được do gian lận trong tuyển sinh, học tập, thi cử, bảo vệ đồ án, khóa luận, luận văn, luận án hoặc làm hồ sơ để được cấp bằng sẽ bị thu hồi, hủy bỏ. Quyết định phải được công khai trên cổng thông tin điện tử của cơ quan có thẩm quyền, đồng thời cập nhật tình trạng này trên cơ sở dữ liệu về văn bằng, chứng chỉ để nhà tuyển dụng dễ dàng tra cứu.

Đặc biệt, Khoản 3 Điều 11 Nghị định số 172/2025/NĐ-CP quy định: Công chức sử dụng văn bằng, chứng chỉ, giấy chứng nhận, xác nhận giả hoặc không hợp pháp để được tuyển dụng vào cơ quan, tổ chức, đơn vị sẽ bị kỷ luật bằng hình thức buộc thôi việc. Hành vi cố tình sử dụng văn bằng giả để thực hiện hành vi trái pháp luật còn có thể bị xử lý hình sự theo Điều 341 Bộ luật Hình sự.

Đã đến lúc, giá trị của nguồn nhân lực quốc gia không còn được đong đếm bằng những tờ giấy chứng nhận mua được bằng tiền, mà phải được khẳng định bằng chính năng lực cốt lõi, đạo đức nghề nghiệp và liêm chính học thuật.