Đổi mới thi tốt nghiệp THPT, tuyển sinh đại học-cao đẳng hướng đến ổn định, lâu dài: Liên tục thay đổi vẫn... nhiều lỗ hổng

LTS: Các trường đại học đang rốt ráo xây dựng Đề án tuyển sinh năm 2027. Công tác tổ chức thi tốt nghiệp THPT cũng đang được Bộ GD-ĐT lên kế hoạch. Sau sai phạm nghiêm trọng trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 xảy ra tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang (tỉnh Tuyên Quang), Bộ GD-ĐT vừa có đề án đổi mới thi cử từ năm 2027 đến năm 2036. Tuy nhiên, do đề án chưa đặt ra hết các tình huống phát sinh nên Chính phủ chưa đồng ý áp dụng từ năm 2027. Vấn đề đặt ra là Bộ GD-ĐT cần nhìn lại quá trình đổi mới thi cử, xác định rõ mục tiêu mang tính chiến lược, ổn định lâu dài.

Gần 1/4 thế kỷ qua, ngành GD-ĐT luôn nỗ lực đổi mới thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học. Từ năm 2002-2014 thực hiện “3 chung”: chung đợt - chung đề - chung kết quả; năm 2015-2019 gộp thành kỳ thi THPT quốc gia “2 trong 1”; từ năm 2020 đến nay là thi tốt nghiệp THPT và đa dạng phương thức xét tuyển. Tuy nhiên, những “sự cố” hay bất cập vẫn diễn ra: gian lận nâng điểm trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2018 tại các tỉnh Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình trước đây hay như thí sinh đạt 29-30 điểm vẫn rớt đại học…

Tồn tại nguy cơ phát sinh tiêu cực

Nhìn lại những bất cập tồn tại trong các kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, cao đẳng (ĐH-CĐ) trong những năm qua, TS Nguyễn Đức Nghĩa, nguyên Phó Giám đốc ĐH Quốc gia TPHCM, khẳng định, tư duy đa mục tiêu cho công cụ đo lường là một kỳ thi chưa thể hiện đầy đủ bản chất về mặt khoa học kiểm định giáo dục.

Kỳ thi “2 trong 1” vừa phải phục vụ mục tiêu diện rộng (đánh giá mặt bằng chung để xét công nhận tốt nghiệp THPT - yêu cầu đề thi vừa sức, độ phủ cơ bản), vừa phải gánh mục tiêu chắt lọc (cung cấp dữ liệu để các trường ĐH tốp đầu phân loại thí sinh - yêu cầu độ phân hóa cực cao) là một mâu thuẫn.

Khi đề thi nghiêng về mục tiêu xét tốt nghiệp, phổ điểm sẽ bị nén ở phân khúc cao, dẫn đến hiện tượng “mưa điểm 10”, 29-30 điểm vẫn rớt ĐH. Khi phổ điểm quá sát nhau, chỉ cần nhích 0,25 điểm, hay thậm chí 0,05 điểm là đã đảo ngược “số phận” của một thí sinh. Điều này vô hình trung kích hoạt động cơ cho các hành vi “chạy” điểm, sửa bài.

Thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Hội đồng thi TPHCM. Ảnh: HOÀNG HÙNG

Theo TS Nguyễn Đức Nghĩa, việc phân quyền nhưng thiếu cơ chế kiểm soát chéo là nguyên nhân chính dẫn đến lỗ hổng trong các kỳ thi. Từ năm 2018, Bộ GD-ĐT giao toàn bộ khâu coi thi, chấm thi về cho các sở GD-ĐT địa phương chủ trì nhằm giảm tải cho các trường ĐH. Tuy nhiên, cách tổ chức này có thể dẫn đến xung đột lợi ích, khi địa phương vừa là đơn vị tổ chức, vừa là đơn vị chấm thi, lại vừa là bên thụ hưởng thành tích thông qua tỷ lệ tốt nghiệp, thứ hạng điểm thi của tỉnh. Tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi” tạo nguy cơ phát sinh tiêu cực, trong đó có hành vi thao túng dữ liệu để chạy theo thành tích!

Bên cạnh đó, những lỗ hổng còn bộc lộ ở kỹ thuật, công nghệ và quy trình bảo mật bài thi. Nguyên nhân là không truy vết được và phụ thuộc quá lớn vào yếu tố con người, khiến công tác quản lý tiềm ẩn rủi ro. Chẳng hạn, ở một số nơi, việc niêm phong, quản lý chìa khóa phòng chấm thi hoặc file dữ liệu chưa được kiểm soát chặt chẽ; có trường hợp giao cho vài cá nhân nắm giữ mà thiếu sự giám sát thường xuyên của lực lượng an ninh hoặc thiết bị giám sát tự động.

Bộ GD-ĐT đã liên tục đổi mới thi tốt nghiệp THPT, tuyển sinh ĐH-CĐ từ năm 2015 đến nay nhưng những tiêu cực trong chấm thi, tổ chức thi chưa dừng lại. ThS Hứa Minh Tuấn, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Tài chính - Marketing, cho rằng có nhiều nguyên nhân, nhưng mấu chốt là một kỳ thi mang 2 mục tiêu hoàn toàn khác nhau song lại do một chủ thể chủ trì thì việc phát sinh tiêu cực là điều khó tránh khỏi. “Đổi mới thi cử luôn được xã hội mong đợi nhưng phải đảm bảo sự công bằng, đo lường, đánh giá chính xác”, ThS Hứa Minh Tuấn chia sẻ.

Thiếu bài bản, chiến lược

Từ sai phạm trong chấm thi tại các tỉnh Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình trước đây, cuối năm 2019 Bộ GD-ĐT trình Chính phủ phương án và lộ trình đổi mới phương thức thi, đề thi, tổ chức thi, đánh giá…, hướng đến mục tiêu công bằng, trung thực, đánh giá đúng năng lực học sinh từ năm 2021-2025.

Về phương thức thi, Bộ GD-ĐT khẳng định, cơ bản giữ ổn định như kỳ thi THPT quốc gia năm 2019 và thực hiện một số điều chỉnh để phù hợp với thực tế, đặc biệt có thêm phương thức tổ chức thi trên máy tính.

Tại cuộc họp với Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực vào tháng 9-2020, Bộ GD-ĐT đề xuất lộ trình: từ năm 2022 tổ chức thi tốt nghiệp THPT cơ bản như năm 2020 và từng bước triển khai thi trên máy tính, giao các địa phương đủ điều kiện xây dựng và sử dụng ngân hàng câu hỏi, đề thi phù hợp với điều kiện của địa phương; từ năm 2023 chuẩn bị ngân hàng câu hỏi, đề thi phục vụ cho việc áp dụng chương trình giáo dục phổ thông mới; từ năm 2025 tổ chức thi với các hình thức thi trên máy tính do địa phương chủ trì toàn diện.

Đối với tuyển sinh ĐH-CĐ, Bộ GD-ĐT đề xuất thực hiện lộ trình đổi mới từng bước để bảo đảm quyền lợi của thí sinh, tránh gây xáo trộn lớn; thực hiện quyền tự chủ tuyển sinh theo quy định; từng bước tiếp cận xu hướng tuyển sinh của các nước tiên tiến về giáo dục trên thế giới; khuyến khích các cơ sở giáo dục ĐH liên kết để tổ chức các kỳ thi, kiểm tra đánh giá năng lực và sử dụng chung kết quả để tuyển sinh; hình thành những tổ chức khảo thí liên kết hoặc độc lập, tránh tình trạng thí sinh phải tham dự nhiều kỳ thi.

Thế nhưng đến năm 2025, thi tốt nghiệp THPT theo Chương trình Giáo dục phổ thông mới chỉ còn 2 môn chính là Toán, Ngữ văn và 2 môn tự chọn. Ngoại ngữ từ môn thi chính trở thành môn thi tự chọn. Hai bài thi tổng hợp Khoa học tự nhiên (Vật lý, Hóa học, Sinh học) và Khoa học xã hội (Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân) không còn.

Tháng 9-2025, Bộ GD-ĐT lại thành lập Ban chỉ đạo xây dựng Đề án tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính cho giai đoạn 2026-2036, trong đó từ năm 2027, mỗi địa phương tổ chức từ 1 đến 2 điểm thi trên máy tính…

Từng là thành viên của Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực, TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT), nhận xét, kịch bản đổi mới thi tốt nghiệp THPT của Bộ GD-ĐT trong thời gian qua được xây dựng rất cập rập, chưa có sự chuẩn bị bài bản và mang tính chiến lược. Do đó, Đề án tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính cho giai đoạn 2026-2036 chưa tạo được sự đồng thuận cao.

Vừa qua, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu, trước mắt chưa tổ chức thí điểm thi trên máy tính đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027; Bộ GD-ĐT cần nghiên cứu kỹ lưỡng, đầy đủ các ý kiến góp ý để hoàn thiện đề án, bảo đảm tính khả thi, hiệu quả, an toàn.