Vẫn còn nhiều 'lỗ hổng' trong quản lý khai thác khoáng sản

Theo thống kê từ Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Tĩnh, trên địa bàn toàn tỉnh hiện có 72 giấy phép khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường đang còn hiệu lực. Trong đó, đá xây dựng có 27 giấy phép, cát xây dựng có 7 giấy phép và đất san lấp có 38 giấy phép.

Trước áp lực tăng trưởng 2 con số, nhu cầu về nguồn cung vật liệu xây dựng thông thường để đẩy nhanh tiến độ xây dựng các dự án, công trình trọng điểm tăng cao dẫn đến việc khai thác khoáng sản (đất, cát, đá và vật liệu san lấp đi kèm) tại các mỏ khoáng sản cũng được đẩy nhanh, dẫn đến phát sinh nhiều hệ luỵ. Sự chênh lệch cung cầu dẫn đến phát sinh các hành vi vi phạm như khai thác vượt phạm vi, vượt công suất hoặc tình trạng khai thác trái khoáng sản “chui”, trái phép vẫn diễn ra tại nhiều thời điểm, ở nhiều địa phương trên toàn tỉnh.

Hoạt động khai thác khoáng sản tại Hà Tĩnh vẫn còn nhiều "mảng tối".

Trong những năm gần đây, Hà Tĩnh đã ban hành Đề án nâng cao hiệu quả quản lý, chống thất thu ngân sách Nhà nước giai đoạn 2025 – 2030 nhằm đưa công tác quản lý khai thác khoáng sản đi vào chiều sâu. Trong đó, tập trung siết chặt hoạt động kê khai của các doanh nghiệp khoáng sản thông qua việc số hóa dữ liệu, áp dụng hóa đơn điện tử. Trước thời điểm thực hiện chủ trương và các quyết định chuyển giao chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước về địa chất và khoáng sản từ Sở Nông nghiệp và Môi trường sang trực thuộc Sở Công thương, cơ quan chức năng đã xử phạt vi phạm hành chính đối với 31 đơn vị với tổng số tiền gần 1,8 tỷ đồng, tham mưu UBND tỉnh thu hồi 3 giấy phép khai thác và xử phạt 4 đơn vị vi phạm nghiêm trọng với số tiền gần 1,1 tỷ đồng.

Tuy nhiên, năm 2026 để kiểm tra, kiểm soát toàn diện hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn, UBND tỉnh Hà Tĩnh đã giao Thanh tra tỉnh thành lập đoàn kiểm tra liên ngành để đi sâu, rà soát thực tế tại các mỏ khoáng sản thuộc 30 đơn vị trên địa bàn 21 xã, phường. Kết quả kiểm tra cho thấy, còn lộ rõ nhiều bất cập liên quan đến khai thác khoáng sản, trong đó đáng chú ý là tình trạng nợ đọng tài chính lên tới hàng chục tỷ đồng, trạm cân vô hiệu hóa, khai thác vượt ranh giới và hiểm họa an toàn lao động rình rập.

Theo Thanh tra tỉnh Hà Tĩnh, kết quả kiểm tra tại khai trường đã bóc tách hàng loạt vi phạm mang tính hệ thống, trải dài từ nghĩa vụ tài chính, kỹ thuật an toàn đến bảo vệ môi trường và quy hoạch đất đai. Một trong những phát hiện nhức nhối nhất được chỉ ra là tình trạng nợ đọng nghĩa vụ tài chính lớn và kéo dài đối với ngân sách Nhà nước. Tính đến năm 2025, tổng số tiền nợ đọng từ các mỏ khoáng sản đã chạm mốc 97,7 tỷ đồng. Đáng chú ý, một số doanh nghiệp mang khoản nợ khổng lồ nhưng vẫn tồn tại qua nhiều năm, chậm bị xử lý cưỡng chế đã gây thất thu lớn cho Nhà nước và tạo sự bất bình đẳng trong môi trường kinh doanh.

Loạt bãi tập kết khoáng sản nằm cạnh Quốc lộ 1A, ngay dưới đường điện cao thế tồn tại suốt hàng chục năm qua.

Để kiểm soát sản lượng khoáng sản khai thác thực tế, quy định pháp luật bắt buộc các mỏ phải lắp đặt trạm cân và hệ thống camera giám sát. Tuy nhiên, kết quả rà soát cho thấy có tới 17 trong tổng số 30 doanh nghiệp được kiểm tra đã lắp đặt trạm cân tại vị trí không phù hợp, không thể kiểm soát được khối lượng khoáng sản nguyên khai trước khi đưa vào hệ thống nghiền sàng hoặc vận chuyển ra khỏi mỏ. Một số nơi trạm cân hỏng bảng điện tử, camera không kết nối dữ liệu hoặc chỉ dùng để cán bộ theo dõi xe ra vào.

Đáng báo động hơn, đoàn kiểm tra đã phát hiện có đơn vị có dấu hiệu khai thác vượt ra ngoài phạm vi, ranh giới được cấp phép, có những đơn vị chưa hoàn thành việc cắm mốc ranh giới mỏ theo đúng quy cách.

Không chỉ gian lận sản lượng và nợ thuế, an toàn tính mạng của người lao động tại nhiều khai trường đang bị đe dọa nghiêm trọng do thi công sai thiết kế mỏ. Các doanh nghiệp bỏ qua công đoạn bạt vách, cắt tầng theo quy chuẩn và thiết kế đã phê duyệt, để lại những bờ moong cao với góc dốc sườn tầng vượt quá 75 độ. Tình trạng đá mồ côi treo lơ lửng trên đỉnh mỏ cùng nguy cơ sạt lở đá tảng luôn chực chờ, đặt người lao động và phương tiện làm việc dưới chân mỏ vào tình thế hết sức nguy hiểm.

Tình trạng khai thác khi chưa đầy đủ hồ sơ, khai thác vượt phạm vi, ranh giới và khai thác khi chưa được cho thuê đất vẫn diễn ra.

Một số doanh nghiệp khai thác khoáng sản dù chưa hoàn thiện thủ tục ký hợp đồng thuê đất, chưa được bàn giao đất tại thực địa nhưng đã nghiễm nhiên tổ chức hoạt động khai thác rầm rộ. Tình trạng lấn chiếm đất công, đất đồi để san gạt làm đường vận tải hoặc làm bãi chế biến diễn ra khá phổ biến. Bên cạnh đó, còn có các đơn vị xây dựng nhà điều hành, trạm cân, bãi thải và cổng mỏ sai lệch hoàn toàn so với Bản đồ quy hoạch tổng mặt bằng sử dụng đất đã được phê duyệt. Tình trạng xây dựng công trình tạm không có trong quy hoạch diễn ra công khai tại nhiều khu vực mỏ.

Dù các hồ sơ đánh giá tác động môi trường (ĐTM) đều được cam kết rất hoành tráng trên giấy, thực tế tại khai trường lại thể hiện sự xem nhẹ quy định bảo vệ môi trường của một số đơn vị. Hàng loạt vi phạm được chỉ ra như: Không đắp đê kè ngăn bùn đá tràn ra ngoài, bồi lấp hố lắng, không xây dựng kho lưu giữ chất thải nguy hại, thiếu hệ thống phun sương dập bụi và mương thoát nước.

Để tài nguyên quốc gia không bị "chảy máu" và kỷ cương pháp luật được duy trì, đã đến lúc chính quyền địa phương cần áp dụng những biện pháp mạnh tay, không có vùng cấm. Đối với các doanh nghiệp vi phạm, yêu cầu cấp bách là phải dừng ngay các hoạt động khai thác tại những khu vực nguy hiểm, khẩn trương cắt tầng bạt vách để triệt xóa nguy cơ sạt lở. Các trạm cân, camera phải được di dời và kết nối dữ liệu chuẩn xác về cơ quan quản lý trước khi tiếp tục vận hành. Đặc biệt, về mặt tài chính, ngành Thuế và Quỹ Bảo vệ môi trường cần kiên quyết áp dụng biện pháp cưỡng chế tài khoản, đình chỉ hoạt động hoặc tham mưu thu hồi giấy phép khai thác đối với các đơn vị chây ỳ, cố tình không nộp tiền nợ đọng nghĩa vụ ngân sách.

Để bịt các “lỗ hổng” thất thu ngân sách và bảo vệ tài nguyên lâu dài, Hà Tĩnh tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp. Trong đó, bắt buộc lắp đặt trạm cân điện tử và camera giám sát tại tất cả các mỏ khoáng sản để theo dõi 24/7 sản lượng khai thác thực tế. Đồng thời, kiên quyết thu hồi giấy phép hoặc dừng hoạt động đối với các mỏ chậm nộp tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, nợ thuế hoặc không thực hiện đúng phương án cải tạo, phục hồi môi trường theo quy định”, Ông Nguyễn Tiến Hùng – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Tĩnh cho biết.