Văn hóa dùng đũa của 4 đội vào bán kết U23 châu Á

U23 Việt Nam đánh bại U23 UAE để bước vào bán kết U23 châu Á, đối đầu U23 Trung Quốc. Ảnh: AFC.

Đội tuyển bóng đá Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc trở thành 4 đội mạnh nhất AFC U23 Asian Cup Saudi Arabia 2026 sau loạt tứ kết kịch tính. Kết quả này cũng ấn định hai cặp bán kết là U23 Nhật Bản gặp U23 Hàn Quốc và U23 Việt Nam đối đầu U23 Trung Quốc.

Bên cạnh diễn biến trên sân, một chi tiết “ngoài chuyên môn” cũng được nhắc đến trên mạng xã hội. Theo đó, 4 đội vào bán kết đều đến từ những quốc gia có truyền thống dùng đũa trong đời sống ẩm thực, một điểm chung văn hóa khá dễ nhận ra khi đặt các đại diện Đông Á cạnh nhau ở chặng cuối của giải. Từ đó, câu chuyện mở rộng sang một lát cắt gần gũi hơn của văn hóa ăn uống.

Không phải quốc gia nào ở châu Á cũng dùng đũa. Nhưng trong lịch sử Đông Á, đôi đũa đã trở thành dụng cụ ăn uống phổ biến và lan tỏa mạnh sang một phần Đông Nam Á. Trên hành trình ấy, mỗi nơi lại phát triển và điều chỉnh đôi đũa theo ẩm thực và nếp sống của mình, từ hình dáng, chất liệu đến những phép tắc trên bàn ăn.

Đũa trong văn hóa Trung Quốc xuất hiện ít nhất từ thời nhà Thương, tức hơn 3.000 năm trước. Ảnh: RDNE Stock project/Pexels.

Nhiều tài liệu ghi nhận đũa khởi nguồn từ Trung Quốc. Theo Encyclopaedia Britannica, đũa xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử Trung Hoa, gắn với thói quen ăn uống và các vật liệu truyền thống như tre, gỗ, rồi dần lan ra khắp Đông Á. Đũa ban đầu được dùng nhiều trong bếp để gắp thức ăn khi nấu nướng, trước khi trở thành dụng cụ trên bàn ăn.

Trung Quốc là nơi câu chuyện bắt đầu, đồng thời cũng là không gian định hình mạnh mẽ văn hóa ăn chung, chia sẻ món. Với bữa ăn nhiều đĩa đặt ở trung tâm bàn, đôi đũa không chỉ phục vụ việc ăn mà còn đi kèm những thao tác xã giao, gắp mời, nhường phần, tạo nên nhịp giao tiếp rất đặc trưng. Đó cũng là lý do kiểu đũa phổ biến thường có xu hướng dài hơn, thuận tiện khi với tới các món đặt giữa.

Nhật Bản lại phát triển đôi đũa theo hướng tinh gọn và chính xác. Smithsonian ghi nhận đũa Nhật thời kỳ đầu được dùng nghiêm ngặt trong nghi lễ và làm từ một mảnh tre chẻ đôi, phần đầu còn dính như chiếc nhíp.

Khi đũa trở thành vật dụng thường nhật, hình dáng phổ biến ngắn hơn và đầu nhọn hơn, phù hợp thói quen ăn cá, gỡ xương, xử lý những phần nhỏ.

Sự khác biệt này không chỉ là kỹ thuật, mà phản ánh cách bữa ăn Nhật thường nhấn vào tính cá nhân của phần ăn và sự gọn gàng của thao tác, nơi đôi đũa cần tinh tế để không làm vỡ cấu trúc món ăn.

Hàn Quốc sử dụng đũa kim loại. Ảnh: Theodore Nguyen/Pexels.

Nếu Trung Quốc dễ nhận ra ở độ dài, Nhật Bản nổi bật ở sự tinh gọn, thì Hàn Quốc lại gây ấn tượng bằng chất liệu kim loại. Korea mô tả đũa kim loại từng là biểu tượng địa vị xã hội từ sớm, với câu chuyện gắn với thời Baekje (18 TCN) và việc dùng đũa bạc trong môi trường cung đình.

Ở góc nhìn hiện vật học, các loại đũa kim loại như đồng thau, bạc, vàng đã được khai quật từ mộ táng và di tích, sớm nhất ít nhất từ thế kỷ 6, cho thấy kim loại không phải “trào lưu hiện đại” mà có nền lịch sử rõ ràng.

Chất liệu kim loại kéo theo việc đũa thường dẹt hơn để tăng ma sát khi gắp, đồng thời làm nổi bật một thói quen phổ biến trong bữa ăn Hàn, bộ đôi muỗng và đũa đi cùng nhau, phù hợp với cấu trúc bữa ăn có cơm và canh, nhiều món phụ. Đây là một trong những khác biệt dễ thấy nhất của văn hóa đũa Hàn Quốc.

Việt Nam nằm ở rìa lan tỏa mạnh của “vành đai đũa” và tiếp nhận đũa từ rất sớm theo dòng giao lưu khu vực. Văn hóa dùng đũa lan tới vào khoảng thế kỷ 6, cùng Nhật Bản và Hàn Quốc. Tuy nhiên, điểm đáng nói của Việt Nam không nằm ở một “phiên bản” đũa quá khác biệt về vật liệu như Hàn Quốc hay quá chuẩn hóa hình dáng như Nhật Bản, mà nằm ở tính linh hoạt trong cách dùng.

Đũa theo bữa ăn Việt từ cơm đến bún, từ món khô đến món nước, từ bữa cơm gia đình đến hàng quán, vừa là dụng cụ gắp vừa là một thói quen sinh hoạt.

Đũa được sử dụng đa dạng trong ẩm thực Việt. Ảnh: Dany Goldraij/Pexels.

Trong bối cảnh ẩm thực nhiều món ăn kèm, rau thơm, nước chấm, đũa trở thành “cánh tay nối dài” thao tác nhanh, gọn và quen thuộc. Cũng vì vậy, các phép tắc quanh đũa ở Việt Nam thường nghiêng về sự chừng mực và nề nếp bàn ăn hơn là hệ quy định chi li, nhưng vẫn chia sẻ nhiều điều kiêng kỵ phổ biến của khu vực, phản ánh ý niệm coi trọng sự tươm tất trong bữa cơm.

Nhìn theo tiến trình lịch sử, đôi đũa đi từ Trung Quốc sang Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam không chỉ như một vật dụng được sao chép, mà như một “khung” để mỗi xã hội lấp đầy bằng thói quen và giá trị riêng.

Trong bối cảnh 4 đội Đông Á cùng góp mặt ở bán kết U23 châu Á, câu chuyện về đũa vì thế không chỉ là một chi tiết thú vị bên lề. Nó cho thấy văn hóa không nằm ở việc dùng chung một công cụ, mà ở cách con người sử dụng công cụ để tổ chức bữa ăn, ứng xử với nhau và duy trì nếp sống qua nhiều thế kỷ.

Quỳnh Trang