Văn hóa trong bài toán tăng trưởng hai con số:Kỳ 2 - Làm gì để du khách ở thêm một đêm?

Văn hóa trong bài toán tăng trưởng hai con số: Kỳ 1 - Sau những đêm diễn kín chỗ, tiền ở lại đâu?

Không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám về đêm

Ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tour đêm Tinh hoa đạo học mở thêm một cách tiếp cận không gian vốn gắn với lịch sử giáo dục. Theo giới thiệu của đơn vị quản lý, chương trình kết hợp câu chuyện di tích với ánh sáng và trình chiếu 3D mapping. Công chúng được dẫn vào những nội dung về việc học, khoa cử và các giá trị đạo học qua một hình thức trải nghiệm khác với tham quan ban ngày.

Sản phẩm ấy gợi ra một câu hỏi kinh tế: Khi có thêm lý do để ra khỏi khách sạn vào buổi tối, du khách sẽ thay đổi lịch trình và mức chi tiêu thế nào? Câu trả lời cần dữ liệu về người mua, hành trình và dịch vụ họ sử dụng. Sự xuất hiện của tour mới là điểm khởi đầu cho việc đo hiệu quả, chưa đủ chứng minh khách đã ở lại thêm một đêm.

Có di sản quý, cần sản phẩm xứng tầm

Tài nguyên và sản phẩm nằm ở hai khâu khác nhau. Một di tích có thể rất giàu giá trị lịch sử nhưng khách khó hiểu nếu thông tin rời rạc, ngôn ngữ thiếu phù hợp hoặc hành trình tham quan không rõ. Muốn công chúng cảm nhận được sự đặc sắc, cần nghiên cứu nội dung, lựa chọn cách kể và tổ chức trải nghiệm tương xứng với từng nhóm người xem.

Một gia đình có trẻ nhỏ cần cách tiếp cận khác với nhóm nghiên cứu. Khách quốc tế có thể chưa biết bối cảnh của một triều đại, người từng đến nhiều lần lại muốn tìm thêm lớp thông tin mới. Sản phẩm tốt phải giải quyết những khác biệt ấy bằng nội dung đáng tin cậy, người hướng dẫn có năng lực và khả năng lựa chọn, thay vì kéo dài một bài thuyết minh chung.

Điều này cho thấy đầu tư vào di sản bao gồm cả những công việc ít dễ nhận ra bằng mắt. Biên soạn nội dung, dịch thuật, đào tạo thuyết minh, thiết kế lối đi, kiểm tra thông tin và khảo sát công chúng đều tạo nền tảng cho trải nghiệm. Công trình tu bổ là cần thiết, nhưng phần hoạt động sau tu bổ quyết định công chúng có hiểu và trân trọng giá trị được gìn giữ hay không.

Công nghệ có ích khi giúp giải thích điều khó hình dung: Diện mạo một không gian đã biến đổi, kỹ thuật chế tác, diễn tiến lịch sử hay ý nghĩa của biểu tượng. Nếu sử dụng thiếu cân nhắc, âm thanh và ánh sáng có thể lấn át di tích. Tiêu chuẩn lựa chọn cần là mức độ phù hợp với nội dung và không gian, cùng khả năng bảo đảm trải nghiệm lâu dài.

Tại Hội An, hồ sơ của UNESCO ghi nhận thành phố tham gia Mạng lưới các thành phố sáng tạo từ năm 2023 ở lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian. Cách tiếp cận trong hồ sơ chú trọng bảo tồn kỹ năng truyền thống, tạo cơ hội cho người trẻ và trao đổi giữa các thế hệ. Điều đáng chú ý là di sản được gắn với người thực hành và quá trình truyền nghề.

Từ đó có thể thấy, một sản phẩm du lịch văn hóa thuyết phục phải giúp khách gặp được đời sống đằng sau cảnh quan. Quan sát một thao tác làm nghề, hiểu vì sao nguyên liệu được lựa chọn, nghe giải thích ý nghĩa một làn điệu có thể tạo giá trị khác với việc chỉ đi qua điểm chụp ảnh. Chiều sâu ấy cần tri thức và sự tham gia của cộng đồng.

Việc tổ chức trải nghiệm cũng phải tôn trọng quyền lựa chọn của chủ thể văn hóa. Không phải mọi nghi lễ đều phù hợp trình diễn theo lịch tour, không phải sinh hoạt riêng tư nào cũng nên trở thành nội dung phục vụ khách. Xác định ranh giới ngay từ khi xây dựng sản phẩm sẽ giúp giữ sự tin cậy giữa người tổ chức, cư dân và công chúng.

Đo giá trị du lịch văn hóa bằng năm chỉ số

Thời gian lưu trú cho biết khách dành bao lâu ở điểm đến. Chi tiêu bình quân phản ánh mức mua dịch vụ, nhưng cần đặt trong cơ cấu giá và loại khách. Tỷ lệ sử dụng nhà cung cấp địa phương giúp nhận diện phần thu nhập giữ lại tại chỗ. Thu nhập của người thực hành, hộ dân cho thấy mức chia sẻ lợi ích. Nguồn lực trở lại bảo tồn phản ánh khả năng duy trì tài nguyên. Năm chỉ số cần được theo dõi cùng chất lượng trải nghiệm và tác động đến cư dân. Tăng lượt khách đơn thuần chưa đủ chứng minh phát triển bền vững.

Mỗi giờ lưu lại phải có lý do

Du khách quyết định ở thêm khi phần thời gian bổ sung mang lại trải nghiệm đáng giá so với chi phí. Một chương trình buổi tối chỉ là một yếu tố trong quyết định đó. Lịch di chuyển, công việc ngày hôm sau, khả năng đặt phòng, phương tiện quay về và nhu cầu của người đi cùng đều có thể ảnh hưởng tới lựa chọn.

Bởi vậy, kinh tế ban đêm cần được thiết kế như một hệ thống dịch vụ có liên hệ. Sau khi kết thúc chương trình, khách có tìm được nơi ăn uống phù hợp, phương tiện về chỗ nghỉ và thông tin rõ ràng hay không? Các khoảng đứt gãy nhỏ trong hành trình có thể khiến một sản phẩm hấp dẫn khó chuyển thành trải nghiệm trọn vẹn.

Cũng cần phân biệt mở rộng chi tiêu với dịch chuyển chi tiêu. Nếu một người chuyển từ thăm di tích ban ngày sang buổi tối và vẫn dùng cùng các dịch vụ, khoản đóng góp mới có thể hạn chế. Ngược lại, một sản phẩm khiến khách bổ sung một ngày lưu trú, mua thêm dịch vụ địa phương sẽ tạo tác động khác. Chính sách cần dựa vào kết quả khảo sát thay vì suy từ giờ mở cửa.

Dữ liệu cần thiết không quá xa tầm với. Đơn vị vận hành có thể hỏi ngắn về nơi khách lưu trú, lý do mua vé, các hoạt động dự định thực hiện và khả năng quay lại. Doanh nghiệp lữ hành có thể chia sẻ thông tin tổng hợp về lịch trình. Địa phương kết nối những nguồn này để hiểu sản phẩm đang phục vụ khách tại chỗ, khách trong ngày hay khách qua đêm.

Sự kết nối giữa các đơn vị cần được cụ thể hóa bằng thỏa thuận dịch vụ. Khi tour ghép tham quan, biểu diễn và ẩm thực, trách nhiệm của từng bên phải rõ về chất lượng, giờ phục vụ, thay đổi lịch và hoàn trả. Việc cùng quảng bá một điểm đến sẽ khó bền nếu mỗi đơn vị tự xử lý vấn đề theo cách khiến khách phải chạy đi tìm người chịu trách nhiệm.

Để tăng mức chi tiêu, địa phương cũng cần hàng hóa phù hợp với câu chuyện điểm đến. Sách giới thiệu di sản, đồ thủ công có nguồn gốc rõ, sản phẩm thiết kế riêng và trải nghiệm học nghề có thể mở rộng lựa chọn. Khả năng mang theo, chất lượng đóng gói, thông tin sử dụng và phương thức thanh toán tác động trực tiếp tới quyết định mua.

Tuy nhiên, mức chi tiêu cao không nên trở thành lý do loại bỏ những nhóm công chúng ít khả năng chi trả. Các thiết chế cần cân nhắc lịch phục vụ cộng đồng, nhóm học sinh, người cao tuổi và người khuyết tật bên cạnh sản phẩm thương mại. Giá trị giáo dục và khả năng tiếp cận văn hóa là một phần mục đích hoạt động, cần được thể hiện trong phương án vận hành.

Điểm đến có sức cạnh tranh khi tạo được nhiều lựa chọn phù hợp mà vẫn giữ bản sắc. Sao chép cùng một kiểu phố đêm, chương trình ánh sáng hoặc khu bán hàng có thể làm các địa phương trở nên giống nhau. Thay vì bắt đầu từ hình thức đang thịnh hành, cần hỏi tài nguyên, tri thức và cộng đồng ở đây có điều gì đáng để khách dành thời gian.

Người giữ di sản phải được hưởng lợi

Một sản phẩm văn hóa sử dụng kỹ năng, ký ức và hình ảnh của cộng đồng cần có cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch. Nghệ nhân tham gia bao nhiêu buổi, được trả công theo hình thức nào, quyền sử dụng bản ghi ra sao phải được thỏa thuận rõ. Sự tôn vinh có ý nghĩa, nhưng đời sống người thực hành còn phụ thuộc thu nhập và điều kiện làm nghề.

Hồ sơ UNESCO về Hội An ghi nhận việc hỗ trợ các lớp nghệ thuật dân gian cho học sinh và hoạt động trao truyền kỹ năng. Chi tiết này gợi một cách đánh giá rộng hơn: nguồn lực tạo ra từ sức hấp dẫn của điểm đến có giúp nuôi lớp người kế tiếp hay không? Nếu người trẻ không thể học và sống bằng nghề, sản phẩm du lịch sẽ dần thiếu nền tảng.

Thu nhập cộng đồng cũng cần được nhìn ở nhiều vị trí. Người biểu diễn có thể nhận thù lao, người sản xuất bán được hàng, hộ cung cấp dịch vụ có thêm khách. Nhưng một số cư dân có thể chịu tiếng ồn, ùn tắc hoặc giá thuê tăng mà không hưởng lợi tương xứng. Bản đánh giá hiệu quả nên ghi nhận cả những chi phí này để điều chỉnh cách tổ chức.

Giới hạn khai thác phải được xác định theo đặc điểm di sản. Một không gian nhỏ không thể tiếp nhận khách vô hạn, một nghề thủ công cần thời gian thực hành, cư dân cần giờ nghỉ. Việc tăng số lượt bán vé bằng cách đẩy hoạt động vượt sức chịu đựng có thể làm giảm chất lượng trải nghiệm và gây mâu thuẫn với người đang gìn giữ nơi ấy.

Cơ chế đưa nguồn thu trở lại bảo tồn cần rõ ràng và phù hợp quy định áp dụng cho từng đơn vị. Công chúng có quyền biết phí tham quan góp phần vào việc gì; cộng đồng cần được thấy cải thiện về môi trường, an toàn và điều kiện hoạt động. Thông tin minh bạch giúp khoản chi của du khách có thêm ý nghĩa và tăng sự đồng thuận tại chỗ.

Đối với địa phương, bước đi thiết thực là chọn một số tuyến trải nghiệm có khả năng liên kết tốt để hoàn thiện trước. Ban quản lý di sản chịu trách nhiệm nội dung và bảo tồn; doanh nghiệp tổ chức dịch vụ; cộng đồng tham gia thiết kế hoạt động; cơ quan quản lý điều phối hạ tầng và giám sát. Phân công như vậy giúp tránh tình trạng ai cũng quảng bá nhưng không ai chịu trách nhiệm về toàn bộ trải nghiệm.

Sau một thời gian vận hành, cần xem lại sản phẩm dựa trên dữ liệu. Khách bỏ dở ở đâu, phàn nàn điều gì, nội dung nào được quan tâm, người tham gia có muốn tiếp tục hay không là những chỉ báo hữu ích. Việc sửa lịch, giảm quy mô hoặc thay một khâu phục vụ có thể tạo hiệu quả rõ hơn tổ chức thêm một chiến dịch truyền thông lớn.

Một đêm lưu lại chỉ có ý nghĩa lâu dài khi du khách cảm thấy thời gian của mình được tôn trọng và cư dân thấy nơi sống tốt hơn. Văn hóa có thể tạo thêm việc làm và thu nhập từ những giá trị riêng của từng vùng. Điều kiện là nguồn thu hôm nay phải góp phần duy trì những con người, không gian và tri thức làm nên sức hấp dẫn ấy.