Văn hóa truyền thống trong ngôn ngữ tạo hình mới

Tìm kiếm hình thức biểu đạt mới

Trong một chuyến trở về nơi mình đã sinh ra và lớn lên, nghệ sĩ trẻ Dương Đức Duy (Hà Nội) nhận thấy vùng đất đã mang diện mạo khác, đan xen giữa nét cũ và nét mới, giữa những gì thân thuộc và đổi thay không ngừng. Ý tưởng và quá trình thực hiện tác phẩm điêu khắc Giữa hai thời (chất liệu thép không gỉ, đá ong) kéo dài gần hai năm, khoảng thời gian đủ dài để những cảm xúc về nơi chốn được lắng lại thành hình khối. Đó cũng là tác phẩm anh mang đến Festival Mỹ thuật trẻ năm 2026 và giành giải Nhất. Đây là lần thứ ba Dương Đức Duy góp mặt tại sân chơi này, và với anh, mỗi lần tham gia là một điểm dừng để nhìn lại hành trình âm thầm tìm kiếm ngôn ngữ sáng tạo của chính mình.

Lần đầu tiên tham dự Festival và cũng giành được giải cao nhất, tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Thúy Hằng (Vĩnh Long) - Dòng chảy S’tiêng lại lấy cảm hứng từ một vùng đất lạ. Sau chuyến đi Bình Phước, chứng kiến đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây, chị vô cùng ấn tượng với những nét văn hóa đặc sắc đang có nguy cơ mai một. Chị quyết định khắc họa lại khung cảnh ấy một cách chân thật, mộc mạc nhất có thể.

Bức tranh sơn mài nổi bật với hình ảnh một phụ nữ trong trang phục truyền thống đang bế con nhỏ, phía sau là một em bé đang chạy theo - một ẩn dụ giản dị nhưng giàu sức gợi về sự tiếp nối giữa các thế hệ. Gam màu đất đỏ nóng ấm được tác giả sử dụng để gợi lại không gian nơi mình từng đặt chân, tương phản cùng sắc vàng làm nổi bật nhân vật trung tâm…

Một góc triển lãm tuyển chọn các tác phẩm tham gia Festival Mỹ thuật trẻ lần thứ 8. Ảnh: Th. Nguyên

Nghệ sĩ Nguyễn Thúy Hằng cho biết, nghệ sĩ trẻ hôm nay được tiếp cận dữ liệu, hình ảnh, tư liệu văn hóa dễ dàng hơn bao giờ hết. Nhưng như vậy không đồng nghĩa với việc tác phẩm sẽ tự nhiên có chiều sâu. Điều cần thiết vẫn là quá trình trải nghiệm thực tế và chắt lọc cảm xúc thật để đưa vào từng nét vẽ.

Không dừng lại ở khai thác đề tài, nhiều nghệ sĩ trẻ còn chủ động tìm kiếm những hình thức biểu đạt mới để đưa câu chuyện văn hóa dân tộc đến gần hơn với công chúng. Nghệ sĩ Tôn Nữ Thị Bích Trâm (TP. Hồ Chí Minh - giải Khuyến khích với tác phẩm mang tên X), cho rằng, người làm nghệ thuật hôm nay cần tiếp tục thử nghiệm những cách kể chuyện mới bên cạnh phương thức truyền thống, để tạo ra sự hấp dẫn và gần gũi hơn với khán giả, đặc biệt là người trẻ…

Định hình diện mạo mỹ thuật trẻ

Festival Mỹ thuật trẻ được tổ chức định kỳ hai năm một lần, dành cho các họa sĩ, nhà điêu khắc và nghệ sĩ Việt Nam trong độ tuổi 18 - 35. Qua hai vòng tuyển chọn kéo dài từ tháng 1 đến tháng 6/2026, mùa giải năm nay, Ban tổ chức đã tiếp nhận 866 tác phẩm của 585 tác giả trên cả nước. Trong đó, 689 tác phẩm hội họa, 93 tác phẩm điêu khắc, 64 tác phẩm đồ họa, cùng 17 tác phẩm sắp đặt và 3 tác phẩm video art. Sau quá trình thẩm định, Hội đồng Nghệ thuật đã chọn 211 tác phẩm của 185 tác giả để trưng bày, trong đó 31 tác phẩm được đề cử xét giải.

Triển lãm đang diễn ra tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom, Hà Nội (đến ngày 15/9), không khó để khách tham quan nhận thấy mỹ thuật trẻ Việt Nam đang từng bước tiếp cận mạnh mẽ với các khuynh hướng nghệ thuật quốc tế, nhưng vẫn giữ mối liên hệ mật thiết với những giá trị văn hóa và hiện thực xã hội Việt Nam.

Theo PGS. TS. Nguyễn Nghĩa Phương, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, thế hệ họa sĩ trẻ hiện nay tiếp cận giá trị truyền thống từ nhiều khía cạnh khác nhau, qua đó cất lên tiếng nói riêng, mang màu sắc đương đại của chính thế hệ mình.

Thế hệ họa sĩ trẻ hiện nay tiếp cận giá trị truyền thống từ nhiều khía cạnh. Ảnh: Th. Nguyên

Từ ký ức văn hóa, đời sống đô thị, môi trường, bản sắc cộng đồng đến những suy tư về thân phận cá nhân và các biến đổi của thời đại số, nhiều nghệ sĩ trẻ đã lựa chọn cách kết hợp giữa tư duy tạo hình truyền thống với các phương thức biểu đạt mới. Sự chuyển dịch ấy cho thấy mỹ thuật trẻ không còn dừng lại ở việc phản ánh hiện thực, mà ngày càng hướng tới đặt ra những vấn đề mang tính phản biện, đối thoại và khám phá khả năng mới của nghệ thuật trong đời sống đương đại.

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông cho rằng, trong sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam, thế hệ nghệ sĩ trẻ luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là lực lượng kế thừa những giá trị nghệ thuật truyền thống, nhạy bén trước những biến chuyển của đời sống xã hội, khoa học - công nghệ và các xu hướng nghệ thuật đương đại. Nhiều tác phẩm thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến con người, bản sắc văn hóa, môi trường, đời sống đô thị và những biến đổi của xã hội hiện đại, qua đó cho thấy mỹ thuật trẻ Việt Nam đang từng bước khẳng định bản lĩnh sáng tạo, chủ động hội nhập nhưng vẫn hướng tới gìn giữ những giá trị văn hóa dân tộc.

"Trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo, thế hệ nghệ sĩ trẻ với những tác phẩm có giá trị nghệ thuật sẽ góp phần lan tỏa các giá trị chân - thiện - mỹ, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới", Thứ trưởng Tạ Quang Đông nhấn mạnh.

Sau một thời gian tiếp nhận và thử nghiệm nhiều khuynh hướng nghệ thuật quốc tế, không ít nghệ sĩ trẻ nhận ra rằng, điều tạo nên dấu ấn của tác phẩm không chỉ nằm ở kỹ thuật hay hình thức biểu đạt, mà còn ở chiều sâu văn hóa và bản sắc mà tác phẩm mang theo. Càng bước ra thế giới, họ càng có nhu cầu nhìn lại nơi mình thuộc về.

Bởi vậy, ngày càng nhiều nghệ sĩ trẻ dành thời gian trở về các làng nghề, những vùng đất giàu trầm tích văn hóa, tìm hiểu mỹ thuật cổ, gặp gỡ nghệ nhân hay quan sát đời sống thường nhật để tích lũy trải nghiệm. Họ tìm kiếm những câu chuyện, ký ức và những giá trị tinh thần có thể chuyển hóa thành ngôn ngữ nghệ thuật của riêng mình. Đó là hành trình tìm về chiều sâu văn hóa để mở rộng biên độ sáng tạo.