Văn Thánh Miếu Vĩnh Long - Nơi tiếp nối truyền thống trọng học, trọng hiền tài

Từ việc bảo tồn di tích, duy trì lễ hội truyền thống đến đưa di sản vào hoạt động giáo dục, các giá trị đạo học tiếp tục được trao truyền, góp phần bồi đắp ý thức học tập, rèn luyện và trách nhiệm với quê hương cho thế hệ trẻ.

Nơi hội tụ trí thức, lan tỏa truyền thống trọng dụng hiền tài

Không gian xanh mát tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long.

Theo các tư liệu hiện có, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long được khởi công xây dựng năm 1864, hoàn thành năm 1866. Đây là Văn Thánh Miếu được xây dựng muộn nhất trong sáu tỉnh Nam Kỳ dưới triều Nguyễn. Công trình ra đời nhằm tiếp nối truyền thống xây dựng Văn Miếu, phát triển Nho học, khuyến khích tinh thần hiếu học, đề cao đạo lý và bồi dưỡng nhân tài.

Không chỉ là nơi thờ phụng các bậc hiền triết Nho gia, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long còn là không gian sinh hoạt văn hóa, học thuật của giới trí thức, sĩ phu đương thời. Di tích gồm các công trình tiêu biểu như cổng Tam quan, con đường thần đạo với hai hàng cây sao cổ thụ, Điện Đại Thành và Tụy Văn Lâu (Văn Xương Các). Trong đó, Điện Đại Thành thờ Đức Khổng Tử, Vạn thế sư biểu Chu Văn An và các bậc tiên hiền. Tụy Văn Lâu từng là nơi lưu trữ sách, tư liệu, hội họp, bình văn và đàm luận thời cuộc. Quần thể di tích vừa phục vụ hoạt động thờ tự, vừa gắn với sinh hoạt học thuật, góp phần bồi đắp truyền thống hiếu học ở Vĩnh Long và khu vực Tây Nam Bộ.

Điện Đại Thành thờ Đức Khổng Tử, Vạn thế sư biểu Chu Văn An và các bậc tiên hiền.

Một dấu ấn trong lịch sử Văn Thánh Miếu Vĩnh Long là cuộc đấu tranh bảo vệ di tích trước ý định tháo dỡ của thực dân Pháp. Tháng 6/1867, sau khi chiếm thành Vĩnh Long lần thứ hai, thực dân Pháp định lấy gỗ từ công trình để xây dựng Dinh Tham biện (nay là Dinh Tỉnh trưởng). Trước tình hình đó, Hội Văn Thánh Miếu cùng sĩ phu và nhân dân địa phương, trong đó Bá hộ Trương Ngọc Lang giữ vai trò nổi bật đã kiên trì vận động, thương lượng, đấu tranh bảo vệ, góp phần gìn giữ một di tích văn hóa quan trọng.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, năm 1991, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long được Bộ Văn hóa, Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Năm 2024, Lễ hội truyền thống Văn Thánh Miếu được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị văn hóa, tín ngưỡng được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trưởng Ban Quản lý di tích Văn Thánh Miếu Vĩnh Long Trần Văn Viễn cho biết, hàng năm, đơn vị đều tổ chức các nghi lễ truyền thống, thu hút đông đảo người dân trong và ngoài tỉnh đến dâng hương, chiêm bái. Việc duy trì các nghi lễ góp phần bảo tồn sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, đồng thời tạo sự gắn kết giữa di tích với cộng đồng.

Đoàn viên thắp hương tại Điện Đại Thành - Văn Thánh Miếu Vĩnh Long.

Lý giải sức sống của lễ hội Văn Thánh Miếu qua những biến động lịch sử, Tiến sĩ Nguyễn Bách Khoa, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Vĩnh Long cho rằng: Yếu tố quan trọng là sự gắn bó và chung tay gìn giữ của người dân địa phương. Sau lễ tế Đức Khổng Tử theo điển lễ triều đình năm 1867, các nghi lễ cung đình không còn được duy trì với quy mô, hình thức như trước. Thay vào đó, người dân tiếp tục các hoạt động thờ phụng, cúng tế trong cộng đồng. Bá hộ Trương Ngọc Lang đã kết nối sĩ phu, nhân dân, vận động duy trì sinh hoạt tín ngưỡng, góp phần bảo tồn nét văn hóa truyền thống.

"Chính sự gắn bó, chung tay của cộng đồng, từ việc bảo vệ công trình đến giữ gìn các nghi lễ truyền thống, đã góp phần bảo tồn và trao truyền những giá trị của Lễ hội Văn Thánh Miếu qua nhiều thế hệ. Đến nay, lễ hội vẫn được duy trì, trở thành một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng có sức sống trong đời sống cộng đồng, tiếp tục kết nối các thế hệ người dân với truyền thống lịch sử, văn hóa của quê hương" - ông Nguyễn Bách Khoa chia sẻ.

Hun đúc truyền thống hiếu học, bồi dưỡng nhân tài

Đoàn viên tham quan, tìm hiểu lịch sử Văn Thánh Miếu Vĩnh Long.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Bách Khoa, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Vĩnh Long, Văn Thánh Miếu ra đời không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, còn góp phần giáo dục tinh thần yêu nước, duy trì truyền thống hiếu học. Việc thờ phụng các bậc hiền triết thể hiện lòng tôn kính đối với tiền nhân, đồng thời đề cao tri thức, đạo lý, khuyến khích các thế hệ trở thành người có ích cho xã hội.

Tiến sĩ Nguyễn Bách Khoa cho rằng, truyền thống trọng học, trọng hiền tài còn được thể hiện qua quá trình hình thành, phát triển của vùng đất Vĩnh Long. Đây không chỉ là nơi sản sinh những người con ưu tú, còn là vùng đất hội tụ, đón nhận người từ nhiều vùng miền đến học tập, lập thân, lập nghiệp, trưởng thành và cống hiến. Nhiều nhân vật tiêu biểu đã gắn bó, đóng góp cho địa phương, như: Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Hùng; Thủ tướng Chính phủ Võ Văn Kiệt; Thiếu tướng Nguyễn Thị Định; Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn... Truyền thống ấy tiếp tục được các thế hệ hôm nay kế thừa, phát huy thông qua tinh thần chủ động học tập, sáng tạo, vận dụng kiến thức vào nghiên cứu, khởi nghiệp và phát triển quê hương. Qua đó, những giá trị đạo học được tiếp nối bằng ý thức rèn luyện và trách nhiệm cống hiến cho cộng đồng, xã hội.

Những giá trị đạo học và truyền thống hiếu học tại Văn Thánh Miếu được tiếp nối thông qua các hoạt động giáo dục, trải nghiệm thực tế. Các trường học phối hợp với Ban Quản lý tổ chức cho học sinh tham quan, tìm hiểu lịch sử di tích và công lao các bậc tiền nhân, kết hợp sinh hoạt ngoại khóa, dâng hương, chăm sóc cảnh quan. Qua đó, học sinh có thêm cơ hội tiếp cận lịch sử, văn hóa địa phương, nâng cao ý thức trân trọng và gìn giữ di sản.

Đoàn viên tham quan, tìm hiểu lịch sử Văn Thánh Miếu Vĩnh Long.

Bí thư Đoàn phường Phước Hậu Lê Anh Vũ cho biết: Thời gian qua, Đoàn phường tổ chức nhiều hoạt động gắn với Văn Thánh Miếu như mô hình “Chủ nhật xanh – Di tích sạch”, vận động đoàn viên, thanh niên, học sinh vệ sinh, chăm sóc cảnh quan. Qua đó, người trẻ có thêm cơ hội tìm hiểu giá trị văn hóa truyền thống, nâng cao ý thức bảo vệ di tích, bồi đắp tình yêu quê hương, tinh thần hiếu học và tôn sư trọng đạo. Thời gian tới, Đoàn phường tiếp tục duy trì các hoạt động tình nguyện, phối hợp với trường học tổ chức tham quan, tìm hiểu lịch sử, bổ sung hoạt động trải nghiệm trong dịp lễ hội, góp phần đưa Văn Thánh Miếu trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống gần gũi với thế hệ trẻ.

Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Vĩnh Long Thạch Tha Lai nêu rõ: Cùng với các hoạt động giáo dục truyền thống tại di tích, ngành đã phối hợp với ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Văn Thánh Miếu vào giáo dục học đường, gắn với mục tiêu "học chữ đi đôi với rèn người". Nội dung tìm hiểu về di tích được lồng ghép trong chương trình học và các hoạt động tham quan, sinh hoạt truyền thống, thi tìm hiểu lịch sử, viết cảm nghĩ, trải nghiệm.

Thời gian tới, ngành Giáo dục và Đào tạo định hướng phối hợp với các nhà nghiên cứu xây dựng tài liệu bổ trợ về Văn Thánh Miếu phù hợp với từng cấp học, tổ chức các "tiết học di sản tại hiện trường". Học sinh sẽ được tìm hiểu tư liệu trước chuyến đi, trải nghiệm, trao đổi tại di tích và thực hiện các sản phẩm học tập như bài thu hoạch, video hoặc dự án tìm hiểu di sản. Ngành cũng đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục di sản, chú trọng hoạt động chăm sóc cảnh quan, bảo vệ di tích và hành trình "Về nguồn - Theo chân tiền nhân", góp phần gắn kết nhà trường, gia đình, xã hội trong giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Ông Thạch Tha Lai chia sẻ, mục tiêu là đưa Văn Thánh Miếu không chỉ trở thành điểm tham quan, tìm hiểu lịch sử, còn trở thành "giáo đường di sản", nơi học sinh được tiếp cận những giá trị đạo học của tiền nhân, từ đó bồi dưỡng nhân cách, tinh thần hiếu học và ý thức trách nhiệm với quê hương, đất nước.

Từ một thiết chế văn hóa, giáo dục hình thành dưới triều Nguyễn, ngày nay Văn Thánh Miếu trở thành điểm đến văn hóa, tâm linh tiêu biểu của tỉnh Vĩnh Long, thu hút người dân, du khách trong và ngoài nước, học sinh, sinh viên … Di tích được Hiệp hội Du lịch Đồng bằng sông Cửu Long bình chọn là điểm du lịch tiêu biểu của khu vực vào các năm 2018 và 2023. Phát huy lợi thế này, tỉnh Vĩnh Long định hướng phát triển Văn Thánh Miếu gắn với du lịch xanh, từng bước nâng tầm di tích thành điểm đến có sức hấp dẫn trong hệ thống du lịch địa phương, hướng tới mục tiêu trở thành điểm du lịch quốc gia.

Du khách tham quan không gian Văn Thánh Miếu Vĩnh Long.

Trưởng Ban Quản lý Bảo tàng và Di tích tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Xuân Nghiêm cho biết, tỉnh đang đề xuất Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hỗ trợ xây dựng đề án phát huy giá trị Văn Thánh Miếu gắn với phát triển du lịch xanh. Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch định hướng hợp tác với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám để trao đổi kinh nghiệm quản lý, bảo tồn, giáo dục truyền thống, đồng thời đẩy mạnh số hóa tư liệu, ứng dụng công nghệ quảng bá di tích.

Về lâu dài, tỉnh Vĩnh Long định hướng kết nối Văn Thánh Miếu với các di sản, điểm du lịch sinh thái, phát triển tuyến tham quan, du lịch học đường. Việc phát huy giá trị di tích không chỉ nhằm bảo tồn di sản, còn đưa Văn Thánh Miếu đến gần hơn với đời sống cộng đồng. Qua kết hợp du lịch và giáo dục truyền thống, những giá trị đạo học, tinh thần trọng học, trọng hiền tài tiếp tục được lan tỏa, góp phần bồi đắp ý thức học tập, rèn luyện và trách nhiệm với quê hương trong thế hệ trẻ.