Tu hành và trị quốc trong tư tưởng Trần Thái Tông

Ông lên ngôi năm 1225, trị vì Đại Việt hơn ba thập niên và để lại nhiều trước tác Phật học có giá trị, tiêu biểu là Thiền tông chỉ nam và Khóa hư lục.

Trần Thái Tông từng rời kinh thành lên Yên Tử với ý định từ bỏ ngôi vua để tu hành, nhưng theo lời khuyên của Quốc sư Phù Vân, ông trở về triều đình. Sự trở về ấy không đồng nghĩa với việc từ bỏ Phật pháp. Sau đó, ông vẫn dành thời gian nghiên cứu Thiền đạo, tiếp tục tu hành ngay trong đời sống của một vị quân vương.

Từ thực tế đó, vấn đề đặt ra là Trần Thái Tông quan niệm về tu hành như thế nào trong mối quan hệ với trách nhiệm trị quốc? Bài viết tập trung làm rõ vấn đề này, qua đó cho thấy tu hành đối với ông trước hết là quá trình nhận rõ và chuyển hóa tâm, còn trị quốc là trách nhiệm không thể từ bỏ của quân vương. Hai phương diện không đồng nhất nhưng có sự gắn bó trong yêu cầu tu dưỡng bản thân, tự điều chỉnh và sống có trách nhiệm với quốc gia, dân tộc và xã hội.

1. Từ Yên Tử trở về: Bước ngoặt trong quan niệm tu hành của Trần Thái Tông

Trần Thái Tông là vị vua mở đầu triều Trần, đồng thời là một trong những nhân vật tiêu biểu của lịch sử Phật giáo Việt Nam thế kỷ XIII. Cuộc đời ông diễn ra trong một hoàn cảnh đặc biệt: từ khi còn rất trẻ đã ở vào vị trí cao nhất của quyền lực chính trị, nhưng cũng từ rất sớm phải đối diện với những vấn đề sâu sắc về ý nghĩa của đời sống, về quyền lực và về sự giải thoát. Chính trong hoàn cảnh ấy, tư tưởng Phật giáo của Trần Thái Tông không hình thành bên ngoài đời sống chính trị mà được hình thành trong sự va đập trực tiếp với những biến động của đời sống ấy.

Sự kiện Trần Thái Tông rời kinh thành lên Yên Tử là một dấu mốc đặc biệt trong cuộc đời ông. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng nhà vua “trong lòng áy náy”, ban đêm rời kinh thành đến gặp Quốc sư Phù Vân trên núi Yên Tử rồi ở lại đó(1). Sự kiện này thường được đặt trong bối cảnh những biến động nghiêm trọng của triều đình nhà Trần sau việc thay đổi hoàng hậu và những xáo trộn trong đời sống riêng của nhà vua. Nhưng xét từ lịch sử tư tưởng, điều quan trọng hơn cả không nằm ở bản thân việc lên núi, mà ở sự chuyển biến trong nhận thức của Trần Thái Tông sau đó.

Yên Tử trước hết là nơi Trần Thái Tông tìm đến để rời khỏi đời sống mà ông đang phải đối diện. Đó là một hành động mang ý nghĩa tinh thần rất mạnh: Một vị vua từ bỏ kinh thành, tìm đến núi cao và hướng tới đời sống tu hành. Nhưng sự lựa chọn ấy không trở thành điểm kết thúc của cuộc đời ông. Quốc sư Phù Vân đã thuyết phục nhà vua trở về. Điều đáng chú ý là lời khuyên của Quốc sư không phủ nhận khát vọng tu hành mà đặt khát vọng ấy trong tương quan với trách nhiệm của một vị quân vương.

Trần Thái Tông thuật lại lời Quốc sư: “Phàm làm đấng nhân quân, tất phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình, lấy tấm lòng của thiên hạ làm tấm lòng của mình. Nay muôn dân đã muốn đón bệ hạ trở về thì bệ hạ không về sao được!”(2).

Điểm cốt lõi của lời khuyên nằm ở sự thay đổi trung tâm của đời sống tinh thần. Nếu nhà vua chỉ nhìn cuộc đời từ lợi ích và nỗi khổ của cá nhân mình, việc rời bỏ tất cả để tìm sự giải thoát có thể trở thành một lựa chọn hợp lý. Nhưng với tư cách người đứng đầu quốc gia, đời sống của ông không còn là đời sống hoàn toàn riêng tư. “Tâm” của nhà vua phải hướng tới “tâm thiên hạ”; “dục” của nhà vua phải đặt trong mối quan hệ với “dục” của thiên hạ. Vì thế, sự trở về không đơn giản là quay lại với quyền lực, mà là nhận lại trách nhiệm đối với những người mà mình đang cai trị.

Ngay sau lời khuyên ấy, Quốc sư nói thêm: “Duy có việc nghiên cứu nội điển, xin bệ hạ đừng chút xao nhãng mà thôi”(3).

Hai lời dạy được đặt liền nhau tạo nên một cấu trúc tư tưởng đặc biệt. Trở về triều đình và tu tâm luyện tính không phải hai lựa chọn loại trừ nhau. Nhà vua phải trở về với đời sống chính trị, nhưng sự trở về ấy không làm mất đi yêu cầu tu hành. Trái lại, việc tu tâm luyện tính được xác định như một công việc phải tiếp tục ngay trong đời sống của người đang gánh vác việc nước.

Từ Yên Tử trở về vì thế là một bước ngoặt trong quan niệm tu hành của Trần Thái Tông. Trước đó, tu hành được ông hình dung trong mối liên hệ với việc rời bỏ đời sống quân vương.

Sau cuộc gặp với Quốc sư, sự tu hành dần được đặt trong một quan niệm khác: con người có thể tiếp tục tu tập trong chính hoàn cảnh mà mình đang sống và trong chính trách nhiệm mà mình đang mang. Sự trở về không phải là sự thất bại của chí hướng tu hành, mà là sự chuyển đổi cách hiểu về con đường tu hành.

Thực tế đời sống của Trần Thái Tông sau đó xác nhận sự chuyển đổi ấy. Ông cho biết: “Trong khoảng hơn chục năm, mỗi khi được rảnh việc trẫm lại hội họp các vị tuổi cao đức cả để tham vấn đạo Thiền. Còn như các kinh điển của đại giáo thì không kinh nào không nghiên cứu”. Đặc biệt, Trần Thái Tông kể lại kinh nghiệm đọc kinh Kim cương: “Trẫm thường đọc kinh Kim cương, đến câu 'Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm' vừa gấp sách lại ngâm nga, bỗng nhiên tỉnh ngộ, liền đem những điều giác ngộ được làm bài ca này, đặt tên là Thiền tông chỉ nam”(4). Việc ông nhấn mạnh khoảnh khắc “bỗng nhiên tỉnh ngộ” cho thấy quá trình tu hành sau khi trở về không phải là một hoạt động phụ thuộc vào đời sống chính trị, mà là một chiều kích thực sự của đời sống tinh thần.

Như vậy, kinh nghiệm Yên Tử đã đặt nền tảng cho một quan niệm tu hành đặc biệt của Trần Thái Tông: tu hành không nhất thiết đồng nghĩa với rời bỏ thế tục; điều quyết định nằm ở sự chuyển hóa của tâm và ở cách con người sống với trách nhiệm của mình. Từ đây, vấn đề trung tâm trong tư tưởng của ông không còn là lựa chọn giữa “làm vua” và “đi tu”, mà là làm thế nào để một con người đang sống giữa quyền lực, danh vị và những biến động của thế sự vẫn có thể tu tâm, luyện tính và tìm thấy con đường giải thoát.

2. Tu hành là trở về với tâm và chuyển hóa chính mình

Tư tưởng tu hành của Trần Thái Tông được triển khai chủ yếu trên nền tảng của việc nhận diện và chuyển hóa tâm. Đây là một trong những đặc điểm nổi bật của Thiền học Trần Thái Tông. Các trước tác của ông, đặc biệt là Khóa hư lục và Thiền tông chỉ nam tự, không xây dựng một hệ thống giáo lý thuần túy kinh viện mà luôn gắn việc nhận thức Phật pháp với sự tu dưỡng trực tiếp của con người.

Trong Thiền tông chỉ nam tự, lời Quốc sư Phù Vân được Trần Thái Tông thuật lại: “Trong núi vốn không có Phật, Phật ở ngay trong lòng. Lòng lặng lẽ mà hiểu, đó chính là chân Phật”(5). Đây là lời của Quốc sư trong cuộc đối thoại ở Yên Tử, được nhà vua ghi lại. Việc ông đưa lời dạy ấy vào văn bản tự thuật cho thấy tầm quan trọng của nó đối với nhận thức của chính ông về con đường tu hành.

“Phật tại tâm” trong trường hợp này không nên được hiểu như một mệnh đề đơn giản về sự tồn tại của Phật trong con người. Điều được nhấn mạnh là khả năng giác ngộ không nằm ở việc tìm kiếm một đối tượng giải thoát ở bên ngoài. Con đường tu hành phải trở về với chính tâm mình. Khi tâm còn bị vọng tưởng, dục vọng và chấp trước chi phối, việc tìm kiếm Phật ở bên ngoài không thể đưa đến sự giải thoát thực sự. Ngược lại, khi tâm được soi sáng và chuyển hóa, con người mới có khả năng nhận ra chân lý.

Trần Thái Tông viết: “Thân ta tức là thân Phật, không có hai tướng”(6) thể hiện rõ khuynh hướng nội tâm hóa con đường tu tập: Phật không phải là một thực thể hoàn toàn xa lạ mà con người phải tìm kiếm bên ngoài; vấn đề cốt yếu là nhận ra khả năng giác ngộ ngay nơi chính mình.

Tuy nhiên, “Phật tại tâm” không đồng nghĩa với việc chỉ cần nhận thức bằng trí tuệ là đủ. Tư tưởng của Trần Thái Tông luôn đặt nhận thức trong mối quan hệ với thực hành. Nhận ra tâm phải đi cùng với việc tu tâm; hiểu được bản tính phải đi cùng với việc sửa mình. Vì vậy, “tu tâm luyện tính” là một cách diễn đạt có ý nghĩa đặc biệt. Nó chỉ ra rằng con đường tu hành không phải là sự tích lũy tri thức Phật học đơn thuần mà là quá trình làm thay đổi chính con người đang tu.

Điểm này được thể hiện rõ trong Phổ khuyến phát Bồ-đề tâm: “Chẳng nề Tăng tục, chỉ cốt tỏ lòng”(7)(Bất câu Tăng tục chỉ yếu biện tâm, bản vô nam nữ). Từ “biện” trong “biện tâm” là 辨, mang nghĩa nhận biết, nhận rõ, phân biệt; không phải 辦 với nghĩa xử lý hay lo liệu. Do đó, “biện tâm” trước hết là nhận rõ tâm. Nhưng trong Thiền học, nhận rõ tâm không phải một thao tác lý luận đứng ngoài đời sống. Cái được nhận rõ chính là trạng thái tâm của mình, những vọng niệm, chấp trước, dục vọng và những giới hạn của bản thân. Vì vậy, nhận rõ tâm đồng thời là điều kiện để chuyển tâm. Đây là điểm làm nên chiều sâu của quan niệm tu hành nơi Trần Thái Tông. Ông không xem tâm như một đối tượng để quan sát một cách thụ động, mà đặt con người vào một quá trình tự tu dưỡng. Từ nhận rõ đến điều chỉnh, từ điều chỉnh đến chuyển hóa, tu hành trở thành một quá trình biến đổi con người từ bên trong.

Khóa hư lục là sự triển khai phong phú của quan niệm ấy. Tác phẩm bao gồm nhiều nội dung liên quan đến phát tâm Bồ-đề, Giới, Định, Tuệ, niệm Phật, tọa thiền, sám hối và quán chiếu vô thường. Những nội dung ấy không tồn tại rời rạc mà cùng hướng tới việc tháo gỡ những ràng buộc của tâm thức. Tu hành không chỉ nhằm đạt đến một trạng thái nhận thức mà còn nhằm làm cho thân, khẩu, ý được điều phục.

Trong các bài kệ về vô thường, Trần Thái Tông thường xuyên đưa con người trở lại với tính hữu hạn của đời sống: “Chết sống thay nhau tuần hoàn như thế/ Sao chẳng quy y Phật, Pháp, Tăng?”(8). Nhận thức về vô thường ở đây không nhằm tạo ra tâm thế bi quan. Ngược lại, chính vì đời sống vô thường nên con người phải thức tỉnh trước sự hữu hạn của mình và không trì hoãn việc tu tập.

Ý thức vô thường cũng làm thay đổi cách con người nhìn nhận danh lợi. Đối với một vị vua, đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt. Quyền lực, địa vị và sự giàu sang vốn là những đối tượng dễ làm phát sinh chấp trước. Khi nhận thức được chúng đều nằm trong quy luật biến đổi, con người có khả năng nhìn quyền lực từ một khoảng cách tỉnh thức hơn. Quyền lực không còn là mục đích tối hậu của đời sống; nó trở thành một điều kiện mà con người phải sử dụng trong giới hạn của trách nhiệm.

Từ “biện tâm” đến “vô sở trụ”, có thể thấy một đường dây tư tưởng xuyên suốt trong quan niệm tu hành của Trần Thái Tông. Con người phải trở về với tâm mình, nhận rõ tâm mình và không để tâm bám chấp vào các đối tượng của thế giới. Nhưng “vô sở trụ” không phải là không làm gì cả. Trần Thái Tông vẫn là một vị vua, vẫn hành động, vẫn gánh vác quốc gia. Điều thay đổi là quan hệ của ông đối với hành động và đối tượng của hành động.

Tu hành vì vậy không phải là phủ nhận cuộc đời mà là thay đổi cách con người sống trong cuộc đời. Người tu vẫn có thể hành động, nhưng hành động không nhất thiết phải bắt nguồn từ tham vọng cá nhân. Người tu vẫn có thể đảm nhận địa vị xã hội, nhưng không để địa vị ấy trở thành căn cứ tuyệt đối của bản ngã. Người tu vẫn có thể sử dụng quyền lực, nhưng phải ý thức về giới hạn và trách nhiệm của quyền lực.

Ở phương diện này, quan niệm tu hành của Trần Thái Tông có một chiều sâu đặc biệt. Ông không tìm kiếm một thế giới hoàn toàn tách khỏi thế tục, mà tìm kiếm khả năng giác ngộ ngay trong hoàn cảnh thế tục. Vì thế, tu tâm không phải một công việc bên lề của đời sống chính trị. Nó trở thành quá trình tu dưỡng chủ thể đang hành động trong đời sống chính trị.

3. Tu tâm và trị quốc: Từ tu dưỡng bản thân đến trách nhiệm với quốc gia, dân tộc

Nếu tu hành đối với Trần Thái Tông trước hết là trở về với tâm và chuyển hóa chính mình, thì quá trình ấy không thể tách khỏi vị thế và trách nhiệm của một quân vương. Lời Quốc sư Phù Vân đã đặt vấn đề ấy một cách trực tiếp: “Phàm làm đấng nhân quân, tất phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình, lấy tấm lòng của thiên hạ làm tấm lòng của mình. Nay muôn dân đã muốn đón bệ hạ trở về thì bệ hạ không về sao được!”. Ngay sau đó, Quốc sư nhắc nhở: “Duy có việc nghiên cứu nội điển, xin Bệ hạ đừng chút xao nhãng mà thôi”.

Đặt hai lời dạy cạnh nhau, ta thấy một mối liên hệ căn bản: trách nhiệm đối với thiên hạ bắt đầu từ sự tu dưỡng của chính người cầm quyền. “Tấm lòng thiên hạ” không phải sự mở rộng đơn thuần của cái tôi cá nhân, mà là yêu cầu nhà vua vượt khỏi những ham muốn riêng để hướng tới lợi ích và nguyện vọng của cộng đồng. Vì thế, tu tâm không chỉ thuộc phạm vi đời sống tinh thần cá nhân mà còn liên quan trực tiếp đến cách thức một người sử dụng quyền lực.

Trường hợp Trần Thái Tông cho thấy rõ điều đó. Sau khi trở về từ Yên Tử, ông tiếp tục đời sống của một vị vua đồng thời chuyên tâm nghiên cứu Phật pháp. Con đường tu hành vì thế không dẫn ông ra khỏi đời sống quốc gia, mà diễn ra trong chính hoàn cảnh ông phải gánh vác trách nhiệm của một quân vương.

Ý nghĩa của tu hành với Trần Thái Tông trước hết nằm ở sự chuyển hóa chính mình, đặc biệt là người đang nắm quyền lực. Tu tâm là quá trình nhận biết rõ và chế ngự những vọng động, chấp trước, ham muốn của bản thân. Đối với một quân vương, điều đó càng có ý nghĩa, bởi quyền lực có thể làm cho dục vọng cá nhân tác động trực tiếp đến vận mệnh của cộng đồng. Khi biết tự điều chỉnh mình, người cầm quyền có thể đặt quyền lực trong khuôn khổ trách nhiệm và hướng sự quan tâm từ bản thân tới quốc gia, dân chúng.

Từ đó, tu tâm và trị quốc không phải hai lĩnh vực hoàn toàn tách biệt. Tu tâm là quá trình chuyển hóa chủ thể; trị quốc là trách nhiệm của chủ thể đối với đời sống nhân dân. Mối liên hệ giữa hai phương diện nằm ở sự tu dưỡng bản thân: người cầm quyền muốn gánh vác trách nhiệm với quốc gia trước hết phải biết tự điều chỉnh mình.

Tuy nhiên, đặc điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở việc Trần Thái Tông tham gia vào đời sống chính trị, mà ở sự gắn kết giữa nhập thế và tu tâm. Năm 1258, khi đất nước đứng trước cuộc xâm lược của quân Mông Cổ, ông trực tiếp cùng triều đình tổ chức kháng chiến. Trách nhiệm bảo vệ quốc gia trong trường hợp này được thực hiện bằng những hành động chính trị và quân sự cụ thể. Điều đó cho thấy đời sống tu hành của Trần Thái Tông không dẫn đến thái độ xa lánh thế sự; trái lại, ông vẫn thực hiện đầy đủ trách nhiệm lịch sử của một quân vương.

Bởi vậy, “lấy tấm lòng của thiên hạ làm tấm lòng của mình” có thể được hiểu như một yêu cầu đạo đức đối với người cầm quyền, chứ không phải một công thức chính trị theo nghĩa hiện đại. Nhà vua không tồn tại chỉ vì bản thân mình; quyền lực luôn đi cùng trách nhiệm đối với thiên hạ. Tu dưỡng bản thân vì thế không phải một công việc tách biệt với trị quốc, mà là điều kiện để quyền lực được thực thi theo hướng vượt khỏi lợi ích cá nhân.

Điểm này cũng cho thấy không thể đồng nhất tư tưởng của Trần Thái Tông với mô thức “tu thân - trị quốc” của Nho giáo. Giữa chúng có sự gặp gỡ ở yêu cầu tự tu dưỡng của người cầm quyền, nhưng nền tảng tư tưởng của Trần Thái Tông vẫn thuộc về Phật học, với những phạm trù như tâm, vô thường, vô trụ, sám hối và giải thoát. Tu dưỡng ở đây trước hết là chuyển hóa tâm thức. Chính sự chuyển hóa ấy làm thay đổi cách chủ thể đứng trong thế gian và đảm nhận trách nhiệm của mình.

Trần Thái Tông đã xác lập một cách sống: tu hành trong khi thực hiện trách nhiệm của một quân vương. Tu tâm là nền tảng của sự tu dưỡng; tu dưỡng là điều kiện để vượt khỏi sự chi phối của cái tôi; và vượt khỏi cái tôi là cơ sở để quyền lực hướng tới trách nhiệm với quốc gia, dân tộc.

4. Tu hành giữa cuộc đời và ý nghĩa của tư tưởng Trần Thái Tông

Tư tưởng tu hành của Trần Thái Tông được thể hiện rõ nhất trong chính hoàn cảnh sống của ông. Ông vừa là quân vương trực tiếp gánh vác việc nước, vừa là người nghiên cứu và thực hành Phật pháp. Vì thế, tu hành trong tư tưởng của ông không phải con đường tách khỏi thế tục, mà là quá trình chuyển hóa tâm ngay trong đời sống hiện thực.

Điều này được thể hiện tập trung trong lời dạy: “Chẳng nề tăng tục, chỉ cốt tỏ lòng”. Quan niệm ấy có ý nghĩa đặc biệt khi đặt trong cuộc đời Trần Thái Tông. Yên Tử từng là nơi ông tìm kiếm sự rời bỏ thế tục. Nhưng sau khi trở về kinh thành, ông không từ bỏ Phật pháp. Mỗi khi có thời gian rảnh, ông thường gặp các bậc kỳ đức để tham vấn Thiền đạo và nghiên cứu kinh điển Đại thừa. Đây không phải sự dung hòa đơn giản giữa đạo và đời. Trái lại, sống giữa thế tục mà vẫn giữ được tâm không bị danh lợi và dục vọng chi phối là một thử thách lớn. Đối với Trần Thái Tông, tu hành không đồng nghĩa với việc rời bỏ mọi quan hệ và trách nhiệm của thế gian. Trần Thái Tông từng đứng trước lựa chọn ấy, nhưng cuối cùng trở về với triều đình. Từ đó, vấn đề đặt ra không còn là rời đời để tu, mà là tu như thế nào trong chính hoàn cảnh mình đang sống.

Điểm này làm nổi bật chiều sâu của tư tưởng “vô sở trụ” trong kinh nghiệm thiền của Trần Thái Tông. Ông kể rằng khi đọc kinh Kim cương đến câu “ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm”, “vừa gấp sách lại ngâm nga, bỗng nhiên tỉnh ngộ”. “Vô sở trụ” không có nghĩa là phủ nhận hành động hay rời bỏ thế gian, mà là không để tâm bị trói buộc bởi những đối tượng của sự chấp trước. Bởi vậy, một người có thể sống và hành động giữa cuộc đời mà không nhất thiết đánh mất con đường tu tập. Trong trường hợp Trần Thái Tông, điều đó càng có ý nghĩa. Ông trực tiếp gánh vác việc nước và trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1258, trách nhiệm của một quân vương được thể hiện bằng hành động chính trị và quân sự cụ thể. Tu hành vì thế không dẫn ông đến thái độ xa lánh thế sự. Ngược lại, đời sống tu hành và trách nhiệm quốc gia cùng tồn tại trong một con người, mỗi phương diện giữ một chức năng khác nhau nhưng không hoàn toàn tách biệt.

Trần Thái Tông giữ vị trí quan trọng trong tiến trình Phật giáo thời Trần. Ông chưa hình thành hoàn chỉnh Thiền phái Trúc Lâm, nhưng tư tưởng và kinh nghiệm tu hành của ông đã góp phần tạo tiền đề cho quan niệm sống đạo giữa cuộc đời, được phát triển rõ nét hơn dưới thời Trần Nhân Tông.

Từ phương diện lịch sử tư tưởng, ý nghĩa quan trọng của Trần Thái Tông nằm ở việc đưa kinh nghiệm tu hành vào chính đời sống của một quân vương. Yên Tử không trở thành nơi kết thúc trách nhiệm mà trở thành bước ngoặt trong nhận thức về trách nhiệm. Sau khi trở về, ông tiếp tục tu dưỡng, nghiên cứu Phật pháp và đồng thời gánh vác việc nước. Tu hành vì vậy không còn được đặt đối lập với trách nhiệm; tu tâm trở thành phương diện tu dưỡng chủ thể đang đảm nhận trách nhiệm ấy.

Trong mối quan hệ đó, tu hành không chỉ nhằm đạt tới sự thanh tịnh cá nhân. Khi tâm được nhận biết rõ và chuyển hóa, cái tôi cùng những ham muốn của nó không còn giữ vị trí tuyệt đối. Đối với một vị vua, sự thay đổi ấy có ý nghĩa đặc biệt, bởi quyền lực luôn gắn với lợi ích và vận mệnh của cộng đồng. “Lấy tấm lòng của thiên hạ làm tấm lòng của mình” vì thế nối liền tu dưỡng bản thân với trách nhiệm đối với quốc gia, dân tộc. Người cầm quyền càng có quyền lực càng cần khả năng tự điều chỉnh bản thân; tu dưỡng không làm giảm trách nhiệm với thế gian mà giúp trách nhiệm ấy vượt khỏi lợi ích riêng.

Đó cũng là điểm làm nên giá trị của tư tưởng Trần Thái Tông. Ông không đưa ra một công thức dung hòa giữa Phật giáo và chính trị, cũng không biến Phật giáo thành học thuyết cai trị. Điều ông để lại có ý nghĩa sâu hơn: tu hành trước hết là tu tâm, nhưng tu tâm trong thân phận một quân vương tất yếu gắn với cách người ấy thực hiện trách nhiệm đối với nhân dân và đất nước. Sự chuyển hóa nội tâm và hành động giữa cuộc đời vì thế không phải hai con đường đối lập.

Nhìn từ toàn bộ tiến trình ấy, sự kiện Trần Thái Tông rời Yên Tử trở về kinh thành không phải là sự lựa chọn giữa đạo và đời. Đó là bước chuyển trong cách ông thực hiện con đường tu hành: không tìm sự giải thoát bằng cách phủ nhận trách nhiệm, cũng không để trách nhiệm chính trị làm mất đi đời sống tu tập. Ông trở lại cuộc đời với một nhận thức khác về chính mình, về quyền lực và về trách nhiệm.

Vì vậy, tư tưởng Trần Thái Tông cho thấy một đặc điểm quan trọng của Phật giáo Việt Nam thời Trần: con đường tu hành có thể bắt đầu từ sự quay vào nội tâm nhưng không nhất thiết kết thúc ở nội tâm. Từ nhận rõ tâm đến tu dưỡng bản thân, từ tu dưỡng đến hành động có trách nhiệm, tu hành được thực hiện ngay trong đời sống mà con người đang sống. Chính ở điểm đó, kinh nghiệm của Trần Thái Tông trở thành một dấu mốc quan trọng trong lịch sử tư tưởng Phật giáo Việt Nam: đạo không nhất thiết phải tách khỏi đời, và trách nhiệm với đời không nhất thiết phải loại trừ con đường tu hành.

Kết luận

Tư tưởng Trần Thái Tông về tu hành được hình thành từ chính nghịch lý của cuộc đời ông: một mặt là khát vọng tìm kiếm sự giải thoát, mặt khác là trách nhiệm không thể từ bỏ của một vị quân vương. Biến cố Yên Tử đã đưa hai phương diện ấy đến một điểm đối diện trực tiếp. Lời khuyên của Quốc sư Phù Vân không buộc nhà vua lựa chọn giữa tu hành và trị quốc, mà mở ra một cách nhìn khác: trở về với trách nhiệm đối với quốc gia, dân tộc nhưng không quên tu hành giữ cuộc đời.

Từ đó, tu hành trong tư tưởng Trần Thái Tông trước hết là trở về với tâm, nhận rõ tâm và chuyển hóa chính mình. “Biện tâm”, “vô sở trụ”, tu tâm luyện tính, sám hối, niệm Phật, tọa thiền và quán chiếu vô thường đều quy tụ vào yêu cầu làm chủ và chuyển hóa đời sống nội tâm. Tu hành không được quyết định bởi việc con người ở tại gia hay xuất gia, mà bởi khả năng nhận rõ tâm và thực hành sự chuyển hóa ấy trong chính đời sống của mình.

Đối với một vị vua, sự tu dưỡng ấy không thể dừng ở phạm vi cá nhân. “Dĩ thiên hạ chi tâm vi tâm” đặt nhà vua vào mối quan hệ trách nhiệm với thiên hạ. Từ tu dưỡng bản thân đến trách nhiệm với quốc gia, dân tộc là một bước phát triển tự nhiên của tư tưởng ấy trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể của Trần Thái Tông. Ông không xây dựng một học thuyết “trị quốc bằng Phật giáo”, mà thể hiện một quan niệm trong đó phẩm chất và sự tu dưỡng của người cầm quyền có ý nghĩa đối với việc thực hiện trách nhiệm chính trị.

Bởi vậy, điều làm nên giá trị đặc biệt của Trần Thái Tông không chỉ là ông vừa làm vua vừa nghiên cứu Phật pháp, mà là ông đã đặt đời sống tu hành vào chính nơi thử thách nhất của con người: Giữa quyền lực, trách nhiệm và những biến động của thế sự. Từ Yên Tử trở về, ông không từ bỏ đạo để trở lại với đời, mà đem việc tu tâm vào trong đời sống của mình. Chính ở đó, tư tưởng Phật giáo của Trần Thái Tông gặp gỡ sâu sắc với truyền thống nhập thế của Phật giáo Việt Nam và trở thành một tiền đề quan trọng cho sự phát triển của Thiền học thời Trần về sau.

____

(1)Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê, Đại Việt sử ký toàn thư, tập II, Viện Sử học dịch, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1998, tr.16.

(2)Trần Thái Tông, “Thiền tông chỉ nam tự”, trong Thơ văn Lý - Trần, tập II, quyển thượng, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1988, tr.29.

(3)Sđd.

(4)Sđd.

(5)Sđd, tr.28.

(6)Trần Thái Tông, “Niệm Phật luận”, trong Thơ văn Lý - Trần, tập II, quyển thượng, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1988, tr.85.

(7)Trần Thái Tông, “Phổ khuyến phát Bồ-đề tâm”, trong Thơ văn Lý - Trần, tập II, quyển thượng, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1988, tr.65.

(8)Trần Thái Tông, “Thử thời vô thường kệ”, trong Thơ văn Lý - Trần, tập II, quyển thượng, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1988, tr.202.

Tài liệu tham khảo

• Thích Phước Đạt, Thích Hạnh Tuệ, Thích nữ Thanh Quế, Đinh Văn Viễn (2022), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, NXB.Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.

• Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, tập II, Viện Sử học dịch, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội.

• Nguyễn Ngọc Phượng, “Tư tưởng nhập thế trong triết học Phật giáo Trần Thái Tông”, Nghiên cứu Tôn giáo, tập 155, số 5, 2016, tr.36-45.

• Hoàng Thị Thơ, “Thiền học của Trần Thái Tông qua Khóa hư lục và Thiền tông chỉ nam”, Tạp chí Triết học, số 11 (395), tháng 11-2024.

• Trần Thái Tông (1988), “Thiền tông chỉ nam tự”, trong Thơ văn Lý - Trần, tập II, quyển thượng, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội.

• Trần Thái Tông (1988), “Niệm Phật luận”, trong Thơ văn Lý - Trần, tập II, quyển thượng, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội.

• Trần Thái Tông (1988), “Phổ khuyến phát Bồ-đề tâm”, trong Thơ văn Lý - Trần, tập II, quyển thượng, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội.

• Trần Thái Tông (1988), “Thử thời vô thường kệ”, trong Thơ văn Lý - Trần, tập II, quyển thượng, NXB.Khoa học Xã hội, Hà Nội.

(NSGN 367)