Về miền cá niên An Lão trong những ngày Xuân

Nắng xuân đi câu cá niên

Lâu lắm tôi mới trở về quê An Lão vào dịp giáp Tết. Sau những trận mưa lũ, dòng sông An Lão đục ngầu. Nắng Xuân lên, nước bắt đầu trong trở lại, cây cối xanh tươi, nở hoa trở lại chào đón một mùa Xuân mới là đến mùa cá niên. Cá niên có nhiều nhất ở các khúc sông có thác nước chảy như thác Ghe, Cò bay, cây Trâm….

Ông Năm Dũng, một tay chơi chim mồi, câu cá lão luyện giờ đã lớn tuổi rồi không còn đi câu thường xuyên nữa. Nhưng cứ đến gần Tết nhớ nghề, ông lại đi câu kiếm vài con cá niên để cúng ông bà tổ tiên, vì đây là một loại cá sống rất thanh tao, sạch sẽ. Tôi theo chân ông đến những vùng thác Ghe, vừa câu cá vừa chơi Xuân. Trước đó, ông Năm Dũng phải vào vùng sông Vố (một nhánh sông An Lão) để kiếm mồi câu là những con bọ đá thường nằm dưới tảng đá.

Câu cá niên là cả một nghệ thuật và đòi hỏi sự kiên trì. Do loài cá này chỉ tập trung ở những vùng thác nước nên khi tra mồi xong, người câu buông cần phải ra đứng ở giữa dòng nước chảy không xiết lắm, tay kéo cần qua lại để cá thấy mồi, đồng thời cảm nhận được cá đã ăn mồi hay chưa. Khi cá đã ăn mồi, nếu nôn nóng giật cần thì coi như hỏng. Mép của cá niên vừa mỏng lại mềm nên khi giật cần mạnh tay sẽ rách mép và cá sẽ rơi lại xuống nước; vì thế, người câu phải để cho cá tự kéo lưỡi câu bơi vài phút, khi cá đuối sức thì mới nhẹ nhàng giật cần lên. Dân câu cá niên còn gọi đây là cách câu thụt. Sau khi câu được vài con cá niên, chúng tôi đem nướng, ăn chung với muối ớt, rau dớn và nước mắm ngon pha tỏi ớt, rồi tợp vài ly rượu Bàu Đá thì ngon không có gì bằng; vì cá niên có vị béo rất riêng và đặc biệt là vị đắng ngon ngọt từ mật và ruột cá.

Ngoài việc bắt cá niên dùng cần câu, bà con dân tộc thiểu số còn dùng súng săn tự chế. Súng bắn cá niên được làm khá đơn giản gồm: một thanh gỗ, trên đầu có buộc một giàn thun, mũi tên thường được làm từ tăm xe đạp hoặc kẽm gai. Người đi săn cá niên dùng kính lặn phía dưới những thác nước, khi phát hiện cá niên thì chỉ việc bóp cò để giàn thun kéo mũi tên lao về phía trước và ghim vào thân cá. Cá niên dạn lắm, người săn lặn xuống mà nó cứ bơi lượn lờ tới lui trước mặt mình nên rất dễ bắn. Cách nữa, dùng lưới quăng ở vùng nước chảy để bắt cá niên, nhưng lưới phải gắn thêm chì vào để cho nặng khi ném ở vùng nước chảy nó không bị cuốn trôi.

Hương vị đặc sản vùng An Lão

Theo nhận xét của ông Ba Hùng, một người sành ăn dân Bình Định xa quê nhiều năm, nhìn nhận cá niên ở vùng núi An Lão có độ béo vừa phải. Thịt cá có màu trắng đục và thơm ngọt hơn so với các nơi khác. Có lẽ do nơi này có nhiều thác nước mạnh khiến thịt của cá rất ngon. Cá niên càng lớn càng bổ dưỡng. Bộ ruột của nó ngon và bổ dưỡng không thua kém gì bộ lòng cá quả thường ăn tự do ngoài đồng ruộng, sông ngòi. Vị đắng nhân nhẫn của thịt cá làm cho người thưởng thức ấn tượng và nhớ lâu. Ở An Lão còn có một loại rau thường đi kèm khi ăn với cá niên, đó là rau dớn. Cùng họ với dương xỉ nhưng có màu xanh thẫm, rau dớn rất giòn và có nhiều nhựa xanh. “Cá niên đặc sản An Lão Bình Định hay được dùng để cúng ông bà trong những ngày Tết, hay dành đãi khách quý. Ăn nhiều cá niên sẽ nghiện”, ông Ba Hùng nói.

Cá niên thường chế biến theo rất nhiều cách khác nhau như nướng than, nấu canh chua, lẩu mẻ… tuy đơn giản nhưng thấm tình quê hương An Lão. Đây là cách ăn đơn giản nhất có thể thưởng thức hết vị ngon ngọt của từng miếng thịt cá. Cá niên được giữ nguyên con và làm sạch, giữ lại ruột, sau đó vót miếng cật nứa xiên vào thân cá theo chiều thẳng đứng rồi nướng. Đặt cả con cá lên vỉ bếp than hồng, tuyệt đối không tẩm ướp, trong khi chờ cá chín chuẩn bị ngay chén nước chấm mắm ớt. Khi nướng chú ý giữ lửa vừa phải để lớp vẩy có màu sáng bạc ngả dần sang vàng, lúc này con nào con nấy toàn thân chảy mỡ, ngả xuống bếp than tỏa mùi thơm nức mũi.

Món cá niên dân dã ở vùng rừng núi An Lão đã trở thành món đặc sản ưa chuộng nơi phố thị. Giá cá niên vì thế tăng vọt, có thời điểm lên đến 300 - 500 ngàn đồng/kg. Vì cái lợi trước mắt, không ít người đã dùng lưới, xung điện, thậm chí là thuốc nổ để đánh bắt. Trong thời gian qua, các cơ quan chức năng ở An Lão đã tìm cách ngăn chặn vấn nạn dùng lưới điện để “chích” cá và cả dùng thuốc nổ để đánh bắt, để bảo vệ một giống cá đặc sản này.

Ngân Linh